وضع اقتصادى
غير از پاتريسينها در روم قديم عدهاى با قبول سمتهاى مهم و شركت در مناقصهها و مزايدههاى دولتى و ساختن عمارات و جادههاى سوق الجيشى و ادارهء باربرى و تأمين ملزومات ارتش ، ثروت كلانى كسب كرده بودند .
فعاليتهاى اقتصادى و تجارى در آغاز امر ، در روم قديم از راه مبادلهء جنسبهجنس صورت مىگرفت ، ولى اين وضع دوام نيافت و پس از چندى تعويض جنس در مقابل وزن معينى از فلزات معمول شد . ولى چون نبودن مسكوك معين و ثابتى براى مبادله ، توليد اشكال مى - نمود ، دولت روم مداخله نمود و ظاهرا مس را به صورت مسكوك درآورد ؛ بطوريكه از نيمهء قرن سوم ق . م . سكههاى دولتى صورت عمومى يافت و دادوستد تسهيل گرديد ، قرض دادن و تنزيل گرفتن ، معمول شد و نرخ ربح در مواقع بحرانى تا 48 درصد مىرسيد . در نتيجهء رباخوارى و استثمار شديد غلامان و تجاوز به سرزمينهاى همجوار و غارت هستى مردم ، عدهاى ثروت منقول و غيرمنقول فراوانى كسب كردند ؛ چنان كه در قرن اول ق . م . شخصى به نام كراسوس « 249 » 35 ميليون فرانك طلا ثروت داشت .
هرقدر ثروت و قدرت اقليت فزونى مىگرفت فقر و فلاكت اكثريت نيز شدت مىيافت و مبارزات طبقاتى دامنهدارتر مىشد . براى حفظ آرامش و سركوبى نهضتهاى مخالف و ادامهء سياست تجاوز به سرزمينهاى ديگران ، وجود ارتش و لشكريان مجهزى لازم بود .
سازمان جنگى
واحد نظامى روميان قديم « فالانكس » بود كه از 8 هزار سرباز پياده تشكيل مىگرديد . هر فالانكس از چندين رسد صد نفرى تشكيل مىشد كه فقط چند رسد آن مجهز به زره و سلاحهاى جنگى بودند و بقيه ، سلاحهاى سبكترى داشتند . چون فالانكس عملا در ميدان جنگ قابل انعطاف نبود پس از چندى تبديل به « لژيون » گرديد . هر لژيون از 3600 نفر تشكيل مىشد و مركب از دستههاى 60 تا 120 نفرى بود .
لژيونها به سازوبرگ قديم خود ، كلاهخود ، سپر ، نيزه ، شمشير و زوبينهاى نوكتيز را نيز اضافه كردند . در سازمان جديد ، سرعت عمل و قابليت انعطاف سربازان بمراتب بيشتر بود و زودتر از سابق مىتوانستند ابتكار عمليات جنگى را در دست بگيرند . با گذشت زمان ، در ارتش روم انضباطى آهنين برقرار گرديد . يك مورخ يونانى در قرن دوم ق . م . مىنويسد : سربازى كه در وقت نگهبانى به خواب رود براى او محاكمهء صحرايى تشكيل مىدهند . چنين سربازى سنگسار مىشود و اگر به فرض محال ، جان به سلامت برد ، هيچكس حق پذيرش و سخن گفتن با او را ندارد . سران ارتش همانطور كه اهمالكاران را به سختى مجازات مىكردند ، جوانان شجاع و دلاور را نيز به نحوى شايسته تشويق مىكردند ، يعنى علاوه بر تمجيد اعمال آنها به هرفردى كه دشمن را زخمى كرده بود يك نيزه و به كسى كه دشمن را كشته و لخت كرده بود يكجام ، و به اولين نفرى كه هنگام حمله به يك شهر از ديوار بالا مىرفت ، يك تاج طلا مىدادند .
جمهوريت در روم قديم
با اينكه كلمهء رپوبليك « 250 » يا جمهورى به معنى امور عامه يا امور جمهور است ، در روم قديم ، مانند آتن ، هميشه اغنيا و شريفزادگان تشكيلات سياسى و اقتصادى مملكت را به دست
هامش
( 249 ) .Crasus( 250 ) .Republique