ديگرى نيز در « كارخانهها » استخدام شده بودند ؛ اما اين كارخانهها بسيار حقير بود . در سال 404 قبل از ميلاد مهمترين كارخانه در يونان كارگاهى بود كه سپر مىساخت و 120 كارگر در استخدام خود داشت و در همهجا با تحسين از دو كارخانهء ديگر كه متعلق به پدر دموستن خطيب يونانى بود ، گفتگو مىكردند كه يكى اسلحه مىساخت و 32 كارگر داشت و ديگرى رختخواب درست مىكرد و بيست نفر در اين كار شركت داشتند . مهمترين كارگاههاى عمومى مراكز نساجى بودهاند . « 189 »
غير از نساجى فخارى و فلزكارى نيز مورد توجه بود .
طرز دادرسى و انتخاب قضات
براى حلوفصل دعاوى نيز يك مجلس قضايى كه تعداد نمايندگان آن به 6 هزار نفر مىرسيد ، تشكيل مىدادند و نمايندگان آن را به 12 دستهء پانصد نفرى تقسيم مىكردند و براى رسيدگى به دعاوى مختلف يكى از شعب را به حكم قرعه انتخاب مىكردند و در تحت رياست يكى از ولات به موضوع رسيدگى مىنمودند . « هريك از اهل مدينه كه بر او ستمى مىرفت مىتوانست عليه مرتكب ، ادعانامهاى با تصريح مواد قانون مورد استناد و مورد تخلف به محكمهء عمومى بدهد . همانطور كه گفتيم قروض و ديون در صورت عدم توانايى پرداخت ، افراد را به مزدورى مىكشاند و همهء زمينها در دست تنى چند بود . » « 190 » براى آنكه خوانندگان به روش محاكمات آن دوره آشنا شوند نمونهاى ذكر مىكنيم :
محاكمهء سقراط در حضور دوازده هزار عضو صورت گرفت ؛ ولى معمولا در هرشعبهء دادگاه دويست تا سيصد عضو حاضر مىشدند . براى جلوگيرى از رشوه و فساد ، در آخرين لحظه معين مىكردند كه فلان محاكمه در كدام دادگاه بايد اجرا شود ؛ و چون مدت محاكمات غالبا از يك روز تجاوز نمىكرد ، امكان تبانى و تطميع كمتر بود . در ابتدا طرفين دعوى شخصا از خود دفاع مىكردند ؛ ولى بعدها تعيين وكيل مدافع نيز معمول شد . معمولا دلايل طرفين كتبا به دادگاه تسليم مىشد و منشى جلسه به قرائت آنها مىپرداخت . گواهان را باهم مواجهه نمىدادند . غالبا گواهان عليرغم سوگندى كه خورده بودند گواهى دروغ مىدادند . شهادت زنان و كودكان را ، جز در مورد قتل ، نمىپذيرفتند و شهادت بردگان را نيز فقط وقتى قبول مىكردند كه با شكنجه از آنان گرفته شود ؛ زيرا معتقد بودند كه اين طبقه تا تحت شكنجه قرار نگيرند راست نمىگويند . « اين جنبهء غير انسانى حقوق يونان است كه بعدها در زندانهاى روم و در سردابهاى تفتيش عقايد ، بشدت و به حد افراط اعمال مىشود و شايد آنچه در حجرههاى پنهانى دادگاههاى پليسى عصر ما روى مىدهد نيز از آن كمتر نباشد . » « 191 » مجازاتها عبارتند از تازيانه زدن ، اخذ جريمه ، سلب حق رأى ، داغ نهادن ، مصادرهء اموال ، نفى بلد و اعدام .
هامش
( 189 ) . تاريخ صنايع و اختراعات ، پيشين ، ص 73 .
( 190 ) . ارسطو ، اصول حكومت آتن ، ترجمهء و قحشيهء دكتر ابراهيم باستانى پاريزى ، ص 16 .
( 191 ) . تاريخ تمدن ( كتاب دوم - بخش دوم ) ، پيشين ، ص 22 به بعد .