خود خاتمه دهند . در شهرهاى بزرگ ، سالها مىگذشت و كسى به محاكم مراجعه نمىنمود .
انگشتنگارى در چين سابقهاى كهن دارد ؛ اثر انگشتان اشخاص مورد سوءظن را حفظ مىكردند . گاه متهمين را براى گرفتن اقرار ، شكنجه مىدادند . كيفرها در چين سخت بود ولى به پاى مجازاتهاى وحشيانهء ساير كشورهاى آسيايى نمىرسيد . از تراشيدن سر و زدن تازيانه شروع و به اعدام ختم مىشد . اگر جليل القدرى محكوم مىشد او را آزاد مىگذاشتند تا خود را بكشد . ظاهرا تمام افراد در برابر قانون برابر بودند . قدرت خاقان را دستگاه تفتيش محدود مىكرد و مىتوانست او را توبيخ كند و در صورت لزوم وى را خلع و سركوبى نمايد . اين دستگاه معتبر و والامقام مىتوانست به اعمال تمام كارگزاران حكومتى رسيدگى كند .
مدت هزار سال ، كارگزاران حكومتى آزادانه از بين عموم كسانى كه براى اين كار تربيت و تعليم ديده بودند ، انتخاب مىشدند ؛ به اين ترتيب كه در هرناحيه مجلس امتحانى برپا مىشد و از كليهء مردان پير و جوان كه در امتحان شركت مىكردند دربارهء آثار كنفوسيوس ، شعر ، تاريخ و نوشتن مقالات سياسى و اخلاقى سؤالاتى مىشد . قبولشدگان مىتوانستند در امتحانات ايالتى ، كه سهسال يك بار تشكيل مىشد ، شركت كنند . اين امتحان از امتحان نخستين دشوارتر بود و كسانى كه در آزمايش موفق مىشدند ، مىتوانستند مقام و موقعيت مهمترى به دست آورند . « 152 »
گرچه تمدن چينى به هيچوجه از كهنهترين تمدنهاى روى زمين نيست ، ليكن ساكنان آن سرزمين ، از لحاظ وحدت تمدنى ، گذشتهاى طولانىتر و مداومتر از كليهء اقوام ديگر دارند . . . چينيان تا قبل از ظهور روش كشاورزى علمى به احتمال قوى داراى مكملترين روش و وسايل كشاورزى و بهترين محصولات بودهاند ؛ بطورى كه در بسيارى نواحى وسيع آن سرزمين ، جمعيتهايى به انبوهى جمعيتهاى نقاط حاصلخيز مصر و بين النهرين باستانى مىتوانستند تغذيه و زندگى كنند .
چينيان از زمانهاى بسيار كهن ، به موضوع سياست مدنى و روشهاى حكومتى توجه خاصى مبذول داشتند و مدتها پيش از آغاز دورهء ميلادى ، موفق به وضع مقررات و موازينى شده بودند كه به كمك آن مىتوانستند مغزهاى عالىتر را به خدمات دولتى بگمارند . چينيان به كمك روشهاى خاصى كه در دست چين كردن و بازآوردن زمامداران و متصديان امور دولتى به كار بردهاند ، توانستهاند در طول دو هزار سال اخير تاريخ خود ، داراى حكومتى باشند كه هم مزاياى روش كشوردارى انگليسى ، هم فوايد حكومت دموكراسى امريكا را ، بخصوص از لحاظ استفاده بردن از قوا و استعدادهاى عموم افراد ، در خود جمع داشته باشند . « 153 »
از مطالعهء سطحى و سريعى كه از تمدن كهنترين ممالك جهان به عمل آورديم
هامش
( 152 ) . بيشتر مطالب مربوط به چين ، نقل و تلخيصى است از : تاريخ تمدن ( كتاب اول - بخش سوم ) ، پيشين ، ص 887 به بعد .
( 153 ) . سير تمدن ، پيشين ، ص 484 به بعد .