بپردازند . تجارت را ملى كرد ؛ به اين معنى كه بوسيلهء عمال حكومتى تمام محصولات هرناحيه را مىخريد و قسمتى از آن را براى حوايج آتى محل نگاهدارى مىكرد و بقيه را براى فروش به انبارهاى خويش مىفرستاد . صورت دخل و خرج مملكت يا بودجه بقدرى دقيق بود كه مقادير هنگفتى پول كه سابقا در جيبهاى بىانتهاى مأمورين ريخته مىشد پسانداز گشت و حقوق مستمرى براى سالخوردگان و بيكاران و بينوايان تأمين شد . آموزش و پرورش و روش امتحانات بهبود يافت . . . يك مورخ چينى مىگويد : « حتى شاگردان مدارس روستايى كتابهاى معانى بيان خود را دورانداختند و به خواندن كتب تاريخى و جغرافيايى و اقتصادى و سياسى آغاز كردند . » « 142 »
ولى فعاليت اصلاحطلبانهء وانگ بر اثر تحريكات توانگران و نبودن سازمان صحيح و عدم رشد اكثريت ، متوقف گرديد و كهنهپرستان به رهبرى برادر وانگ به كارشكنى مشغول شدند و اعلام كردند كه نظارت بر فعاليتهاى اقتصادى بىحاصل است . بايد افراد را به حال خود گذاشت تا هركس به اقتضاى ميل خود دنبال كارى برود و چيزى توليد كند . سيل و قحطى و ظهور ستارهء دنبالهدار به كمك كهنهپرستان وارد ميدان شد . در نتيجه خاقان به حكم اجبار « وانگ آن شى » را خلع و قدرت را به دشمنان او سپرد . در عصر دودمان سونگ علم و هنر پيشرفت فراوان كرد ، فن چاپ به مرحلهء تكامل رسيد و به گفتهء ويل دورانت :
اين هنر به صورت اختراعى درآمد كه پس از كتابت ، بزرگترين اختراع تاريخ بشر بهشمار مىرود . در نتيجهء تكامل چاپ ، ضرورت يافت كه بهجاى ابريشم سنگينبها و خيزران سنگينوزن ، مادهء ديگرى به عنوان كاغذ اختراع شود . شى هوانگتى ناچار بود هرروز به 60 كيلوگرم اسناد حكومتى رسيدگى كند . بالاخره يك نفر چينى اين معما را حل كرد . تساىلون « 143 » در حدود سال 105 به خاقان خبر داد كه از تركيب پوست درخت و لنف گياهان و پارچهء كهنه مىتواند كاغذى ارزان و سبك تهيه كند . اختراع او گسترش يافت و مورد استفادهء عموم قرار گرفت . در قرن هشتم بوسيلهء چينيان به اعراب و در قرن سيزدهم بوسيلهء اعراب به اروپاييان آموخته شد .
مركب نيز از چين به اروپا راه يافت . آنچه بين غربيان به مركب هندى معروف است ، در واقع از چين آمده است . مركب سياه به پيشرفت و رواج فن چاپ كمك كرد . كتابهاى اوليه با مهرهاى چوبين چاپ مىشد . يكى از نتايج چاپ مهرى ظهور پول كاغذى است كه براى اولينبار در قرن دهم ميلادى در « سهچوان » معمول گرديد . در سال 1294 ايران فن چاپ را از چين فراگرفت و ماركوپولو در 1297 با حيرت فراوان از اين تكه كاغذهاى گرانبها ياد مىكند . اروپا از 1656 به اين راز پىبرد و به انتشار اسكناس مبادرت كرد . ادبيات چين به مدد
هامش
( 142 ) . مطالب اين قسمت از تاريخ تمدن ( كتاب اول - بخش سوم ) ، پيشين ، نقل شده است .
( 143 ) .Tsai Lun