امين السلطان ، ميرزا على اصغر خان : داراى القاب صاحب جمع ، امين الملك ، امين السلطان و اتابك اعظم ، پسر دوم آقا ابراهيم امين السلطان و صدر اعظم ناصر الدين شاه و مظفر الدين شاه و محمد على شاه قاجار كه در سال 1275 ق . / 1859 م . متولد و در روز شنبه 21 رجب سال 1325 ق . / 1907 م . به قتل رسيد .
وى در زمان حيات پدرش ابتدا ملقب به صاحب جمع بود ( متصدى شترخانه و قاطرخانه دولتى - مشابه ادارهء حملونقل امروزى ) و پس از آن ملقب به امين الملك گرديد و پس از مرگ پدر ( 1300 ق . / 1883 م . ) تمام مشاغل دولتى وى اعم از : خزانهدارى ، ادارهء امور گمركات ، متصدى بيوتات سلطنتى ، ضرابخانه و . . . را كه جمعا 44 منصب و از عمده مقامات و مشاغل كليدى و مهم مملكتى بود ، بانضمام وزارت دربار و لقب امين السلطانى را در سن 24 سالگى به ارث برد . وى در دورهء صدارت خود امتياز كشتيرانى در رود كارون و تأسيس بانك و استخراج معادن ( 1306 ق . / 1889 م . ) و امتياز انحصارى توتون و تنباكو ( رژى - 1307 ق . / 1890 م . ) را به انگليسيها داد ، اما پس از لغو امتياز رژى به سوى روسها ميل كرد و آنها نيز به گرمى پذيراى وى شدند . اتابك تا زمان كشته شدن ناصر الدين شاه ، صدر اعظم بود و پس از كشته شدن وى ادارهء تهران تا ورود مظفر الدين شاه بر عهدهء او بود و پس از به تخت نشستن شاه جديد ، تا سال 1314 ق . / 1897 م . كه با فشار انگليسيها از صدارت معزول گرديد ، بر منصب صدارت باقى بود و در اين سال محترمانه به قم تبعيد و در آنجا مقيم گرديد .
در سال 1316 ق . / 1898 م . و پس از عزل ميرزا عليخان امين الدوله از منصب صدارت ، بنا به اصرار روسها امين السلطان از قم به تهران احضار و جانشين او گرديد . در شعبان 1318 ق . / 1900 م .
مظفر الدين شاه وى را ملقب به اتابك اعظم نمود .
اين دوره از صدارت امين السلطان تا اواسط سال 1321 ق . / 1903 م . طول كشيد و در اين سال دوباره با فشار و تحريكات انگليس معزول شده ، به اروپا عزيمت نمود .
وى مدت 3 سال و 8 ماه در خارج از ايران به سر برد تا آنكه محمد عليشاه ( كه در سال 1324 ق . / 1906 م . به سلطنت رسيده بود ) او را احضار كرده و به صدارت خود منصوب نمود . ( 20 ربيع الاول 1325 ق . / 1907 م . )
وى در روز شنبه 21 رجب 1325 ق . / 1907 م . در برابر مجلس شوراى ملى ( بهارستان ) به قتل رسيد . ( منابع : تاريخ جهانگيريه . . . ، پيشين ، ص 306 ، المآثر و الآثار ، پيشين ، ج 2 ، صص 463 - 464 ، شرح زندگانى من ، پيشين ، ج 2 ، ص 10 ، شرححال رجال ايران ، پيشين ، ج 4 ، صص 78 - 100 . )
امين الملك ، ميرزا اسماعيل خان : امين الملك ، پسر سوم آقا ابراهيم امين السلطان و برادر ميرزا على اصغر خان اتابك اعظم ، كه در سال 1284 ق . / 1867 م . متولد و در سال 1316 ق . / 1898 م . در تهران و در سن سى و سه سالگى درگذشت و در قم ، در مقبرهء خانوادگى خود مدفون شد .
هنگامى كه ميرزا على اصغر خان امين الملك پس از فوت پدرش بر سر كار آمد و ملقب به امين السلطان شد ( 1300 ق . / 1883 م . ) ، شيخ اسماعيل ، برادر كوچكتر خود را به كسوت درباريان ملبس كرده و لقب قبلى خود را نيز به او داد ( امين الملك ) ، و وى را از طرف خود به رياست خزانه گماشت و پس از آن گمركات ، ماليه و غلات ايران را جزء مناصب او قرار داد . امين الملك در سال 1303 ق . / 1886 م . و در سن بيست سالگى به عضويت دار الشوراى كبرى درآمده و به خطاب جنابى نايل شد . وى ، علاوه بر داشتن چندين منصب مهم ، از جمله وزارت دارائى ، معاونت وزارت دربار ، معاونت وزير اعظم و . . . در كليهء كارها معاون برادر خود ، به عنوان نايب كل وزارت اعظم و نايب كل ادارههاى خاصهء صدارت عظمى بود . از فاصلهء سالهاى 1310 تا 1314 ق . / 1893 تا 1897 م . علاوه بر مشاغلى كه دارا بود ، ادارهء گمرك ايران به طور مستقيم زير نظر او قرار گرفت .
گرچه امين الملك ، در سال 1314 ق . / 1897 م . براى مدّتى پس از عزل برادرش امين السلطان ، از سمتهايش بر كنار شد ، ولى در محرم 1316 ق . / 1898 م . با پرداخت مقادير معتنابهى وزير كشور شد ولى در همين سال درگذشت . ( ممتحن الدوله ، مهدى خان ، رجال وزارت خارجه ، در عصر ناصرى و مظفرى ، به كوشش ايرج افشار ، با همكارى حسينقلى خان شقاقى ، تهران ، اساطير ، 1365 ، صص 33 - 34 ؛ المآثر و الآثار ، پيشين ، ج 2 ، صص 491 - 492 ؛ مستوفى ، پيشين ، ج 1 ، ص 375 ) .
باكسر ، اى . اچ . اس « 1 » : مسئول كنسولگرى بندر عباس در سال 1328 ق . / 1910 م . وى در همين سال درگذشت . ( ديپلماتها و كنسولهاى ايران و انگليس ، پيشين ، ص 36 ؛ نيز بنگريد به :
V 5 , P . 2681 .
پيشين
The Gazetteer of the Persian Gulf ,
بروس ، ويليام « 2 » : افسر نيروى دريايى بمبئى .
سرپرست نمايندگى مقيم در بوشهر از 1218 تا 1221 ق . / 1804 تا 1807 م نمايندهء مقيم از 1225 تا 1237 ق . / 1811 تا 1822 م . ( ديپلماتها و كنسولهاى ايران و انگليس ، پيشين ، ص 38 )
هامش
( 1 ) .Boxer , E . H . S.
( 2 ) .Bruce , William.