سند شمارهء ( 332 ) مورخ : 8 رمضان 1313 ق . / 1896 م . از : كارگزارى بوشهر به : وزارت امور خارجه
اينكه رقمزد فرمودهاند آنچه از داخل و خارج عرض مىكنند هرمز قابل پنج هزار تومان اجاره است ، مستحضر شد . اگرچه ظاهرا اغراق كردهاند ولى مسلّم است عمل آنجا آنچه مفهوم مىشود خيلى خوب است . چون انشاء اللّه تعالى اميد شرفيابى دارد ، تفصيل آن را حضورا عرضه مىدارد و اكنون هم بر حضرت عالى پوشيده نيست كه اشخاصى كه مانع صرفهء حكام ذوى الاحترامند همين اجاره كه فعلا حسب الحكم قرار آن داده شد سالى يك هزار تومان عايد دولت مىشود .
يك هزار تومان هم در سال حاكم بنادر مىگيرد . اگر يك هزار تومان هم براى مستأجر فايده و عايده نباشد ، اين اجاره را نمىكند . محض همان سالى يك هزار تومان كه حاكم مىخواهد بگيرد بايد سالى دو سه هزار تومان مال دولت تلف شود . فدوى فرمايشات حضرت عالى را به حاجى ناخدا على حالى كردم كه هرمز در اين مبلغها طالب دارد و مستدعى شدهاند و به آنها داده نشده است . دو هزار تومان تقديمى چنانكه تلگرافا عرضه داشت برات تجارتى در طى عريضهء 23 شعبان تقديم شده انشاء اللّه تاكنون از نظر مبارك گذشته و وجه آن را دريافت فرمودهاند .
زياده جسارت است . 8 رمضان 1313 .
سند شمارهء ( 333 ) مورخ : 22 رمضان « 1 » 1313 ق . / 1896 م . از : ميرزا محمد على خان به : وزارت امور خارجه
از بوشهر به طهران
حضرت مشير الملك
حكومت حسام السلطنه شهرت دارد كسانى كه با حاجى ناخدا على عداوت دارند ميخواهند مزاحمش شوند . خودش ملتمس است كه تلگرافى از حضرت صدر اعظم صادر فرمايند كه حاجى ناخدا على در كارگزارى باشد . هر كس حقّى دارد ثابت كند ، بگيريد و الّا مزاحمش نشوند كه برود هرمز مشغول خدمت محوّله باشد . حكم جزيره با جواب زود مرحمت شود . كارگزار ، ميرزا محمد على خان
سند شمارهء ( 334 ) مورخ : 22 رمضان 1313 ق . / 1896 م . از : كارگزارى بوشهر به : وزارت امور خارجه
در عريضهء هفتهء گذشته عرضه داشتم حاجى ناخدا على چند روز بود اصرار داشت فدوى تلگرافا از حضور مبارك استدعاى توجه مرحمت و سفارش به نواب مستطاب و الا حسام السلطنه دربارهء او نمايم .
شب يكشنبه 16 رمضان آمد گفت خيال دارند چنين و چنان دربارهء من بكنند . دو روز است خواب نرفتهام . طورى اصرار و ابرام كرد كه فدوى مجبور شدم تلگراف ذيل را به توسط تلگرافخانهء انگليس حضور مبارك عرضه داشتم .
حكومت حسام السلطنه شهرت دارد كسانى كه با حاجى ناخدا على عداوت دارند مىگويند مىخواهند مزاحمش شوند . خودش مستدعى است كه تلگرافى از حضرت اشرف صادر فرمايند كه حاجى ناخدا على در كارگزارى باشد . هر كس حقّى دارد ثابت كند بگيرد و الّا مزاحمش نشوند كه برود هرمز مشغول خدمت محوّله باشد . حكم جزيره با جواب زودتر مرحمت شود .
از بابت هرمز خيلى در خيال بود كه ديگر تلگرافى در خصوص صدور فرمان زيارت نشد . شب دوشنبه 17 خيلى متوّحش شده بود ، فرار كرد . فدوى روز 17 چون به توسط تلگرافخانهء انگليس زودتر مىرسد ، تلگراف ذيل را عرضه داشتم .
ناخدا على ديشب فرار كرده است .
ديروز تلگرافى به كسانش كرده بود كه در محّمره است . امروز كاغذى به بنده نوشته بود ، آوردند . در باب خانه و كسانش سفارش نوشته است . همان روز كه رفته بود به برادرزادهاش گفته بوده است به آقا محمد حسين ، نويسندهء بروات ، بگويد تلگراف كند كه بروات را نكول كنند . فدوى شنيدم ، فرستادم برادرزادهاش آمد . پرسيدم گفت همين طور دستور العمل داده است . گفتم : معلوم مىشود ديوانه شده است و البته نبايد چنين تلگرافى آقا محمد حسين بنمايد . ديگر نمىدانم تاكنون وجوه بروات را وصول فرموده است يا نه .
زياده جسارت است . 22 رمضان 1313 .
[ سجع مهر پشت سند ] محمد على .
هامش
( 1 ) براساس سند شمارهء 334 .