سند شمارهء ( 302 ) مورخ : 15 محرم 1300 ق . / 1882 م . از : كارگزار بوشهر يا امين تذكرهء بنادر فارس به : وزارت امور خارجه
هو
قربان حضور مباركت شوم .
تلغرافا امر و مقرر فرموده بودند كه كتابچهء عبور و مرور تذكرهء بنادر فارس چرا اين كمترين چاكر نفرستاده .
اولا به ملاحظهء فقرهء مقاطعه ، چنان تصور مىنمود كه صورت عبور و مرور را با قسط آخر معروض و مرسول دارد . مناسب است حالا كه اين طور مقرر فرمودهاند ، اطاعت دارد .
ثانيا مكرّر جسارت به عرض نموده كه عمل تذكرهء عمده در بوشهر و جزيى در بندر عباس جارى است . بندر عباس هم موسم حاج كه مىشود معدود قليلى به عزم مكّه [ ] عبور مىكنند ، آن هم به سبب عدم اياب و ذهاب جهاز ، حجّاج آن بندر به بوشهر مىآيند ، سوار كشتى مىشوند . بالجمله حضور مبارك حضرت مستطاب عالى مخفى نباشد غير از اين دو بندرى كه معروض شد عمل تذكره جارى نيست . بندر لنگه تذكره به خرج نمىرود . بالفرض اگر مأمورى روانه شود به قدر مخارج يك ماههء مأمور در سال عمل نمىشود . كتابچهء عمل تذكره لغايت شهر حال و باقى وجه تذكرهء [ ] با پستهء ثانوى حضور معدلت ظهور مبارك مىرساند . [ ] بنده درگاه حتى المقدور در مراسم خدمتگزارى و جان نثارى غفلت نخواهد نمود .
زياده جسارت ننمود . الباقى ايام مد ظله العالى مدام . فى 15 شهر محرم 1300 .
سند شمارهء ( 303 ) مورخ : 1325 - « 1 » 1300 ق . / 1908 - 1882 م . به : قوام الملك
مضمون حكم به جناب قوام الملك
مقرب الحضرهء حاجى ناخدا على سالها است كه به دولت خدمت نموده و مىنمايد . شخصى معروف كافيست . بايد وجود اينگونه اشخاص در سرحدات مغتنم شمرد و رعايت و جانبدارى حال اين اشخاص بايد مرعى و منظور داشت و من نهايت محبّت را در حق مشار اليه داشته و دارم و يكى از بستگان من است . در آنجا نگذاريد بعضى اشخاص به اغراض شخصى به اين مزاحم بشوند . حال حاجى حيدر در بندر عباسى درصدد مزاحم و اسبابچينى او و بستگان ايشان است . دكلى كه از سنهء ماضيه در جزيرهء هرمز دارد و مال خود او است ، در صدد بدعت گذراندن است از براى او . گويا از [ ] بدعت و بهانه نموده است همچو چيزى در آنجا كه مقرّر و معمول نبوده است و حال اينكه اين جزيره احيايى مشار اليه و افتتاح اين معامله بوده است و دولت اينگونه خدمات را منظور مىدارد .
البته تأكيد اكيد قدغن بليغ در كليهء امور مشار اليه و بستگان او بنماييد كه آسوده خاطر و مرفح الحال و حصول اميدوارى [ ] خدمات بوده باشد .
سند شمارهء ( 304 ) مورخ : 1301 « 2 » ق . / 1884 - 1883 م . از : كارگزار بندر عباس به : وزارت امور خارجه
هو
قربان حضور مرحمت ظهور مباركت شوم . عريضه مىدارد اقل چاكران و غلامان فدوى جان نثار كه اخبار هفتهء گذشته را از روى حقانيّت معروض حضور مبارك داشت ، ان شاء اللّه به [ ] گذشته و از كماهى حالات مستحضر گذشتهاند . در باب سفارت جناب ملك التجار چون خودش هنوز وارد نشده محققا اخبارى حاصل نگشته است ، مگر اينكه از عباسى به بندر لنجه آمده در جزيره جاشك باستيانى ساخته و قرارى داده است . اما در آن سود و زيانى به قرار مفهوم مرتّب نيست .
اهالى آن حدود مردمانى هستند باديه نورد و كم بضاعت ، گمان فايده در آن سامان نيست ، ان شاء اللّه پس از ورود از روى حقيقت سرگذشت او را به عرض خواهم رساند .
در بوشهر تازه وقوعى رخ نداده ، مگر چند نفر سرباز از دولت قويشوكت بهيّهء انگليس با چند صندوق روپيه امروز كه يكشنبه است وارد بوشهر گرديد ، ظاهرا عوض سربازى است كه مقيم بوشهر بودهاند ، ولى از اندازهء همه وقت افزون است . چند نفرى زيادتر آمده است . امروز نيز معدودى زوّار از عتبات عالى درجات مراجعت به بوشهر كرده ، ناخوشى نوبه در بوشهر شيوع دارد ، روزى ده نفر كمتر و زيادتر فوت مىشود .
ميرزا اسماعيل خان كارگزار عباسى در بوشهر است فاميلى كه در عباسى دارد از عدم كفايت تبعهء خارجه و داخله اظهار نارضايى دارند . خود ميرزا اسماعيل خان هم كه در بوشهر است ، بعضى مطالب را به انجام مىرساند و برخى را كه رجوع مىكند مهمل مىماند .
شيخ حسن خان ولد مرحوم شيخ حسين خان بوشهرى كه
هامش
( 1 ) . براساس اسناد ديگر تعيين شد .
( 2 ) . براساس فارسنامهء ناصرى ، ج 2 ، پيشين ، ص 952 .