سند شمارهء ( 275 ) مورخ : غرهء شعبان 1292 ق . / 1875 م . از : ميرزا عبد اللّه ، كارگزار بندر عباس به : وزارت امور خارجه
خلاصهء نوشتجات ميرزا عبد اللّه ، كارگزار بندر عباسى ، مورخهء غرهء شعبان 92 [ 12 ] .
از انقلاب اوضاع بندر مسقط بعضى اخبار رسيده اينك براى استحضار خاطر مبارك معروض مىدارد .
صيد تركى بن صيد سعيد ، امام مسقط ، پس از مشقت و زحمات كه تفصيل آن در ضمن روزنامجات سابقه عرض شده به حمايت طايفهء بنى حسن در سنهء 1285 مسقط را متصرف شد و عزّان ابن قيس را مقتول ساخت و از آن سال رو به اين طرف فى الجمله آسودگى يافت اما در باطن استقلال تامى نداشت چنانچه بعضى از اوقات برخى از اهل عمان به طور غلبه تا خارج مسقط مىآمدند و مال الصلحى از نقد و جنس گرفته مراجعت مىنمودند .
كارگزاران انگليس در باطن از صيد تركى به واسطهء جهازات حمايتى مىكردند . از سنهء 1289 صيد عبد العزيز بن صيد سعيد خان كه سالها در اطراف ممبئى و كراچى بيكار و از دولت انگليس تحصيل وجه معاش مىنمود ، كرنل صاحب ، باليوز انگليس مقيم بوشهر ، از او توسط نموده از بندر كراچى به بندر مسقط آورده ميانهء او و صيد تركى التيام داد .
بعد از انقضاى چند ماهى ، صيد تركى زمام جمهور را به كفايت برادر كوچك خود گذارده تا دو سال در ظاهر و باطن به طور موافقت گذرانيدند . بعد از آن باطنا نقارى ميان آنها به هم رسيد .
اعراب عمان هم فرصت غنيمت شمرده در معنى با صيد عبد العزيز مزبور موافقت كردند . صيد تركى از باطن عمل ، غافل و به حمايت كارگزاران دولت انگليس مستظهر بود .
تا اينكه در عشر ثانى رجب ، طوايف غافرى و هناوى كه دو فرقهء قوى هستند به سردارى مشايخ خود غفلتا شبانه اطراف و بروج مسقط را متصرف گشتند و فرياد برآوردند كه ما صيد عبد العزيز را به امامت مىخواهيم .
صيد تركى راه چاره نيافته فرارا بدون اسباب و اوضاع به بالاى جهازى كه در لنگرگاه مسقط داشت ، رفته و اراده نمود كه به طرف گوادر و يا بندر كراچى روانه شود . باليوز انگليس مقيم مسقط منزل و مأواى او را از تاراج حفظ كرده و به صيد تركى ابلاغ نمود كه شما در لنگرگاه بمانيد . مال شما را كارگزاران انگليس به واسطهء جهازات حمل خواهند كرد و به لندن و ممبئى تلغراف شده هرطور جواب برسد ، معمول خواهد گرديد . عجالتا صيد تركى در لنگرگاه اقامت و صيد عزيز در مسقط امامت دارد . هر چه بعد اتفاق بيفتد ، عرض خواهد نمود .
وضع مسقط بعد از قتل صيد ثوينى ايام فترت شده ، كارگزاران انگليس ظاهرا هم حمايتى از امام مسقط مىنمايند و بىمنظور نيستند .
به خاطر مبارك مشهود است كه بندر مزبور اول دهنهء خليج فارس و حقوق دولت علّيه در آنجا بر ساير دول البته بيشتر است و سابقا بندر مسقط و عمان و بنادر بوضبى و شارقه جزو خاك ايران و در تبعيّت آن دولت بوده و حالا هم مسقط و عمان مالك مستقلى ندارد و البته اولياى دولت علّيه در اين فقره بىخيال نخواهند بود .
يك طغرا برات مواجب فدوى كه ارسال شده بود ، رسيد .
يكصد طغرا تذكرهء عبور و مرور براى اول موسم لازم است .
مستدعى است مقرر شود روانه نمايند . امسال عمل تذكرهء بندر عباسى به جهت عدم تردد زوار و حجاج به كلى زمين خورده است .
[ پايين سند : ] به عرض خاك پاى جواهرآساى همايون شاهنشاهى روحنا فداه فرستاده شود .
سند شمارهء ( 276 ) مورخ : شوال 1292 ق . / 1875 م . از : معين الملك به : كارگزارى بوشهر
سواد مراسلهء سركار مقرب الخاقان معين الملك كه به كارگزارى بوشهر نوشتهاند . مقرب الخاقانا مخدوما .
از واپورهاى كومپانى لويد نمسه از اين ماه به بعد قرار دادهاند ماهى يك واپور على الاستمرار از طريق بندر عباس و ابوشهر و محمره به بصره آمد و شد نموده راه تجارتى در ميان فرنگستان و لنگرگا [ ه ] هاى مزبوره بگشايند . چون فايدهء اينگونه تسهيل طريق تجارتى عايد تبعه و تجّار دولت ابدآيت مقيمين بنادر مذكوره است ، به جهت پيشرفت امر مزبور بر عموم كارگزاران دولت علّيه لازم است كه به قدر وسع حال ، سعى و كوشش لازم را مرعى داشته موجبات مزيد اعتماد شركت مزبور را كه باعث دوام و بقاى افتتاح طريق مفيدهء تجارتى خواهد گرديد فراهم آورند كه در ورود واپورها به لنگرگا [ ه ] ها احترامات معموله را در حق آنها جارى داشته و در مرجوعاتشان به حقّانيت و حسن سلوك كه سبب تشويق آنها و اشتهار نيكنامى كارگزاران دولت علّيه است ، رفتار نموده در ادخال و اخراج امتعه ، مساعدهء مرعيه را معمول دارند .
كومپانى مذكور سالهاى عديده است به حمل و نقل امتعهء تجار ايرانى كه در اسلامبول و ساير بنادر ممالك عثمانى اقامت دارند ، مشغول است و نوعى به درستى و راستى و حفظ احترامات فائقهء عابرين رفتار نموده كه بالكلّيه ارسال و مرسول و آمد و شد تبعه و تجار و حجّاج و زوّار با اين واپورهاست . از روى تجربهء چندين ساله به كمال