سند شمارهء ( 187 ) مورخ : 1285 - « 1 » 1284 ق . / 1869 - 1867 م .
هو
قربان خاك پاى جواهرآساى اقدس همايونت شوم .
الحمد للّه بخت بلند و اقبال بىهمال ملوكانه همهء كارها را به آن طور صورت مىدهد كه ميل خاطر اقدس همايون در او باشد . جواب تلغراف وزير مختار انگليس از فرمانفرماى هندوستان به اين مضمون رسيد كه امام مسقط در امر خودش به طورى حيران و پريشان است كه معلوم نيست خود را نگاهدارى مىتواند كرد يا نه . چه رسد به آنكه دستاندازى به كار بندر و جزاير ايران نمايد و مصدر آن حركات شود كه در حق او احتمال دادهاند .
دولت ايران حالا از اين جهات آسوده باشد .
به جهت اطلاع خاطر خطير اقدس همايون جسارت به عرض شد كه به هرطور لازم باشد به نواب حسام السلطنه نيز استحضار داده شود .
جواب تلغرافى غريبى از بارون نيكولايى ، پيشكار كل قفقاريه ، به شارژدفر روس در باب شاهسونها رسيده كه او هم در ضمن مراسلهء غير رسمى خود براى چاكر فدوى فرستاده است . هر دو از عرض پيشگاه اقدس همايون خواهد گذشت . جوابى از روى دلايل حسابى در اين جواب مشار اليه نوشته شده ، در ضمن عرايض پنجشنبه معروض خواهد شد . انشاء اللّه تعالى چاپار مخصوص تفليس هم با دستور العمل مفصل براى على خان حاضر است كه به يارى خدا اجراى منظور همايون شده باشد و ليكن در اين باب و اين نوع برداشت كه روسها كردهاند اين غلام فدوى بعضى عرضها دارد كه هر وقت ارادهء همايون علاقه گيرد ، گويا لازم است به عرض برسد .
تلغرافى از على خان رسيد كه جانشين به اين زوديها به لنكران خواهد آمد . البته از جانب دولت علّيه و حضرت ولى عهد اقدامى در لوازم مهربانى لازم است و اگر رأى همايون مقتضى شود ، بىمناسبت نيست كه امر شاهسونها در همين موقع به واسطهء دستور العملى كه داده شود به دست مأمور دولت علّيه با جانشين بگذرد . در باب جواب على خان هم به هرطور كه امر اقدس همايون صادر شود ، معمول خواهد گشت .
زياده جسارت نرفت . الامر الاقدس الاعلى مطاع .
[ حاشيهء بالاى صفحه دستخط ناصر الدين شاه قاجار : ]
فردا صبح حاضر بشود درب خانه . در باب روسها [ ] عرايض كه دارد بكند .
در باب آمدن جانشين به لنكران با مستوفى الممالك حرف بزن . هرطور مصلحت دانسته ، قرار بدهد .
سند شمارهء ( 188 ) مورخ : احتمالا « 2 » 1285 ق . / 1869 - 1868 م . به : وزارت امور خارجه
هو
فهرست عرض وزارت امور خارجه
ترجمهء تلغرافى كه باليوز بوشهر به وزير مختار انگليس كرده است از سفارت نزد چاكر فدوى فرستادهاند لفا از عرض خاكپاى همايون خواهد گذشت . جواب فقره را هم كه چند روز قبل اظهار كرده بودند كه فرمانفرماى هندوستان چنان مصلحت مىداند اگر امام مسقط بخواهد قرار تازه در باب بندر عباسى بدهد ، بهتر اين است كه دولت ايران مضايقه ننمايند از سفارت خواستهاند .
امروز هم طامسن صاحب نزد چاكر فدوى خواهد آمد . دور نيست در اين فقره حرف بزند و جواب صلاحديد فرمانفرماى هندوستان را بخواهد .
چاكر فدوى چنان مصلحت مىداند همين قدر جواب بگويد كه دولت ايران در باب بندر عباس هرطور كه مقتضى باشد ، اقدام خواهد نمود . هرگاه رأى اقدس همايون اقتضا مىفرمايد كه جوانب ديگر گفته شود ، مقرر خواهند فرمود كه از آن قرار معمول بدارد . امر ، امر اقدس همايون است .
[ حاشيهء سند ] جواب طامسن صاحب على الحساب همين است . كه خود خيال كردهايد .
سند شمارهء ( 189 ) مورخ : 1285 ق . / 1869 - 1868 م . به : ناصر الدين شاه قاجار
هو
به منزل سفارت انگليس رفته ، وزير مختار سوار شده بيرون رفته بود . طامسن صاحب را ملاقات كردم . در باب نقشهء جزيرهء مسندم و انگام اظهار نمودم . گفت : سابقا نقشهء آنجاها را كه براى امتداد سيم در ما بين گوادر و بندر عباسى لازم شده بود ، داديم . اين دو جزيره هم در آنجا معيّن و معلوم است ، لكن نقشهء ديگر هم مىفرستيم . گفت : در فقرهء ابتياع خانه و غيره در بوشهر كه از سفارت موافق مراسلهء رسمى اظهار و شكايت شده بود از وزارت امور خارجه جوابى نوشته و استناد به عهدنامه كرده و بعد قرار اتمام امر را محوّل به شما كردهاند . وزير مختار منتظر است كه شما بياييد قرار لازم را بدهيد و ديگر ما به دقّت به فصل پنجم عهدنامه رجوع كردهايم . مضمون اين طور نيست كه شما مىگوييد .
دوباره رجوع بكنيد ، قرار امر را مطابق آن بدهيد و زودتر براى اتمام اين
هامش
( 1 ) . براساس فارسنامهء ناصرى ، ج 1 ، پيشين ، صص 833 - 830 .
( 2 ) . براساس اسناد ديگر تعيين شد .