وجه نگرانى براى ما حاصل نشود . حقيقت اين است كه خود شما هم قسمى تربيت شدهايد كه از هر جهت شايستهى التفات هستيد . فى شهر شوال 1314 . »
وزارت داخله كه از پيش استعفا داده بود ؛ وزارت دربار اعظم هم كه روزها در دربار نشسته ، به اتفاق و رأى و مشورت وزراء كارها را فيصل مىداد ، آن هم با اين ترتيب اضمحلال يافت و تحليل رفت . كارهاى دولتى و عزل و نصب حكام و رسيدگى به امور جميع وزارتخانهها ، كشورى و لشگرى ، داخله و خارجه ، به عهدهى شخص امين الدوله شد كه لفظا هنوز صدراعظم به او گفته نشده ؛ لكن ، كار صدارت به او تفويض است و او را در خطابات و عنوانات ، « وزير اعظم » مىنگارند .
فرق « وزير اعظم » و « صدراعظم » اين است كه : هردو كارشان مثل هم است ؛ ولى ، وزارت عظما مثل « وزارت تنفيذى » است كه چندان از خود نمىتواند اظهار رأى و قدرت كند و بعضى تغيير و تبديلات بزرگ بدهد ؛ فقط ، عرض را به خاكپاى مبارك كرده ، هرچه امر و حكم سلطانى باشد ، آن را نفوذ مىدهد و اجراء مىدارد . ولى ، صدارت عظما مثل « وزارت تفويضى » است كه هرچه هست و نيست ، از حكم و عزل و نصب و اختيار كارها ورد و قبول امور ، به عهدهى كفايت صدراعظم تفويض شده است ؛ كه هرگونه دخل و تصرفى در وزراء و حكام داشته باشد ، بايد نزد سلطان زمان مجرى و ممضى گردد ، تا وقتى كه خطا و خبط و بىكفايتى او در اين خدمت ظاهر شود ، آنوقت كارش به عزل مىرسد . « وزارت تنفيذى » و « تفويضى » اصطلاحى است كه بين مورخين عرب مشهور است ؛ و در تاريخ « ابن خلدون » اين دو لفظ كرارا ذكر شده - هر كه خواهد آنجا رجوع كند .
كنون بايد منتظر شد كه ببينيم در اصلاح امور دولت و آسايش عموم ملت ، از جناب امين الدوله وزير اعظم چه مىتراود و قلم ما بعد از اين چه مىنگارد . عجالتا ، در اين چندروزه ، همه انتظار داشتند كه اگر نواب شاهزاده فرمانفرما ، وزير جنگ ، را جناب امين الدوله از كار و منصب خلع كرد و اقتدارى به خرج داد ، ساير امور دولتى را اصلاح مىتواند بكند ؛ و اگر به خاكپاى مبارك همايونى نتوانست اين استدعا را بكند ، يا از وزارت عظماى خود محض انجام اين كار استعفا نكرد ، ديگر كارى در ايران از پيش نخواهد برد . ايشان چون خيلى با احتياط بودند و از كثرت طمأنينه كار امروز را كرارا به فردا مىانداختند ، ظاهرا نه باطنا ، به عزل شاهزاده فرمانفرما اقدام نكردند و منتظر وقت شدند كه به فرصت و موقعى صحيح ، متدرجا شرح حال و مداخلهى او را به هر كارى ، به خاكپاى مبارك همايونى معروض داشته ، ايشان را از كار خلع نمايند .
روز پنجشنبه ، دوازدهم ذى القعده الحرام در ميدان اسبدوانى دوشانتپه كه در سمت شمالى آن تپه ، در زمان شاهنشاه شهيد سعيد ، انار اللّه برهانه ، ايجاد كردهاند ، اسبدوانى دولتى شد . در اين روز ، بندگان اقدس شهريارى از تهران تشريف فرماى قصر سلطنتى دوشان تپه شدند ؛ و بعد از صرف ناهار ، هنگامى كه تمام طبقات خدم حاضر بودند ، از قصر به سراپردهيى كه مخصوص جلوس ذات مقدس شاهانه بود و به ميدان اسبدوانى اشراف داشت ، نزول اجلال فرموده ؛ اسبان سوقاتى دولتى و اسبان سوقاتى بعضى از رجال
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 65
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٦٥