و كنوز السعاده » و كتاب « مفاتيح الكنوز » و كتاب « حقيقة الامر در بيان الامر بين الامرين » و كتاب « لؤلؤة الجار » و كتاب « حقايق علويه » و كتاب « كافية العروض » و كتاب « لب الحساب » و نسخهى « تشريح التقويم » و كتاب « جوامع الحكم » و « ديوان قصايد عربيه » كه از تصنيفات رشيقه و تأليفات انيقهى جناب نظام العلماء است ، در تعرفهى ايشان عرافى كافى و صافى شافى است .
جناب وزير خلوت ، داراى فضل و هنر و از اهل تاريخ و خبرند . بارقهى فضل و كمالات و عربيت و ادبيت ايشان ، به همهجا ساطع و به همهكس لامع است . خط را به غايت نيكو نويسند . در فن ترسل و انشاء با سلامت الفاظ و جزالت معانى ، در نهايت فصاحت و بلاغت ، سرآمد مترسلين هستند . حقيقتا ، دستخطهايى كه به خط ايشان شرف صدور مىيابد و به صحهى همايونى موشح مىگردد ، هريك ، از تاج كاووس سنگينتر و از پر طاووس رنگينتر است . به وجود ايشان طرز انشاء و درستنويسى ، اين زمان بهتر از زمان سابق است ؛ كه غالبا ، در تحريرات مبتدا را خبر نبود و از براى شرط جزايى ديده نمىشد .
جناب معزى اليه ، به سلامت نفس و حصافت عقل و خوش سلوكى و مردمدارى و نيك نفسى و احترامات واردين بر خود ، بىشبه و نظيرند . با آنكه هرگونه تكبر و افتخار از ايشان زيبنده و در خور قبول است ؛ به هيچوجه ، با اين منصب جليل كه عموم مردم به ايشان محتاج هستند ، و با آن تقرب به حضور مبارك همايونى ، فرعنت و خودبندى ندارند . مجانا ، بلاعوض ، بدون منت و خنتى عرايض و كارهاى مردم را به حضور همايونى برده ، جوابهاى مساعد مىگيرند و حوائج مردم را برمىآورند . درگذرانيدن كارهاى بزرگ و گرفتن مناصب و القاب و برقرار كردن مواجب ، از احدى دينارى نخواسته ؛ بلكه ، اگر كسى چيزى به هديت برده است ، رد كردهاند .
بندگان اقدس همايونى ، روحنا فداه ، دربارهى ايشان يك مرحمت مخصوص باطنى دارند كه ما فوق آن متصور نيست . در ميان وزراء و ملتزمين ركاب همايونى ، كه از آذربايجان به تهران آمدهاند ، و در ميان اكثر از وزراء و امراء تهرانى ، اين وجود كافى به كثرت عقل و مآلانديشى و ملاحظات مصابه معروف و موصوف شدهاند ؛ كه در كارها و ترتيب امورشان سهو و خطايى ديده و شنيده نشده است .
در زمان سلطنت شاهنشاه شهيد سعيد ، انار اللّه برهانه ، بدوا به لقب . . . « 8 » ملقب گشته ؛ بعد ، به لقب وكيل الملك و حمايل و نشان امير تومان افتخار يافتند . و در عداد وزراى دار الشوراى كبرا منسلك شده ، به اخذ قطعه نشان تمثال شاهنشاه شهيد سرافراز آمده . در همان دوره كه خدمات بزرگ در آذربايجان به ظهور رسانيده بودند ، بندگان اعليحضرت قدرقدرت ظل اللهى نيز آنوقت سمت ولايتعهد داشتند . مشاراليه ، در دورهى سلطنت ناصرى ، به امتياز سردوشى الماس و پالتو ترمهى كشميرى مفتخر گشتند .
مقصود اين است كه ، امتيازات و اعتبارات دولتى ايشان ، مثل اشخاص جديد نيست كه
هامش
( 8 ) - كذا ؛ يك كلمه بياض است .