روز سهشنبه ، بيست و نهم شعبان المعظم بندگان اقدس همايون از اول روز تشريف - فرماى باغ و منزل جناب مستطاب اشرف امجد آقا ميرزا على اصغر خان امين السلطان ، صدراعظم ايران ، شدند ؛ در آنجا ، صرف ناهار و ميوهى عصر و چاى فرمودند . در اين روز ، شاهزادگان بزرگ و وزراء كبار و امراء دربار و خواص چاكران خلوت همايونى نيز در اين باغ ، كه نمونهى فردوس اعلا است ، به شرف التزام حضور همايون مشرف بودند . خوانهاى گوناگون و موائد رنگارنگ در تالارها و اتاقها گسترده بود . انواع نعم ، از مأكول و مشروب و فواكه و شيرينى ، طبقا عن طبق ، چيده بودند . بر هر تنى خوش گذشت ، و به مردم بسى فوايد عايد شد . تا پايان روز ، در آنجا تشريف داشتند و لا ينقطع از خدمات دولتى صدارت عظما توصيف مىفرمودند . هنگام غروب ، به سراى سلطنت عظما رجعت كردند .
بندگان اقدس همايون سنت سنيهشان بر آن جارى است كه : در سفر و حضر ، سالى چندبار به منزل حضرت مستطاب صدارت عظما تشريففرما شده ؛ من الفلق الى الغسق ، در آنجا با كمال راحتى به سر مىبرند . و گاهى ، هنگام عصر تشريففرما مىشوند .
گاهى ، قبل از وقت اخبار مىشود . و گاهى ، بدون خبر در منزل صدارت عظما نزول اجلال مىفرمايند . لكن ، آن ايامى كه تشريففرمايى بندگان اقدس همايون به منزل حضرت مستطاب صدارت عظما محقق است ، يكى يك روز يا دو روز به ماه رمضان مانده است كه مجلس « برغندان » يا « كلوخاندازان » محسوب مىشود . يكى در عصر چهاردهم جمادى الاخره است ، كه مطابق عيد ولادت سلطانى است ، كه پس از انقضاى سلام عام به منزل حضرت صدارت عظما تشريففرما شده ؛ صرف فواكه و چاى فرموده ، به سراى خلافت مراجعت مىفرمايند .
اين سلطان عادل باذل مهربان باوقار ، جز سراى صدارت ، ديگر به خانهى احدى پا نمىگذارند و راضى نمىشوند كه به احدى تحميلى وارد آورند ، و در ورود به منزلى اخذ پيشكشى و تقديم كنند . با آنكه كمال همراهى را با علماء و مجتهدين دارند ، به خانهى آنها هم در سال تشريففرما نمىشوند . اظهار التفات و مرحمت خود را دربارهى كسى ، به رفتن خانهى او نمىدانند ؛ بلكه ، اظهار مرحمت را منحصر به بذل و عطاء خود مىدانند .
تاكنون ، نديده و نشنيدهايم كه اين سلطان جز به خانهى صدارت عظما ، به جاى ديگر تشريففرما شده باشند ؛ مگر آنكه ، يك دفعه به منزل حضرت و الا شاهزاده ملك منصور ميرزاى شعاع السلطنه ، فرزند خود ، دعوت شده ؛ با وجوه خدم در آنجا تشريففرما گشتند .
لكن ، شاهنشاه شهيد سعيد رسمشان بر اين بود كه : در سال ، در خانهى بسى از علماء و وزراء ، حتى پيشخدمتان و بعضى از وعاظ ، تشريففرما شده و اين كار را دليل بر اظهار مرحمت خود مىدانستند . به هرجا كه دعوت مىشدند ، صاحبخانه بسى پيشكشىهاى نقدى و جنسى به حضور مبارك مىگذاشت . و آن پادشاه جمجاه ، لا محاله ، در سال پنجاه هزار تومان از اين كار دخل داشت ؛ كه به خانه هر وزيرى و اميرى تشريففرما مىشد ، اقلا تا سيصد تومان براى او پيشكشى مىگذاشتند .
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 391
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٣٩١