و كرى بىپايان به عمارات سلطنتى نزول اجلال فرمودند . نواب و الا شاهزاده وجيه اللّه ميرزاى سپهسالار ، وزير جنگ ، با تمام سرداران و امراء و رؤساى عسكريه در ميدان توپخانهى مباركه شرفياب خاكپاى مبارك شده ، مورد تفقد و التفات گشتند .
روز جمعه ، چهاردهم جمادى الاخره ، كه مقارن عيد ميلاد بندگان اقدس اعليحضرت همايون است ، به رسم مقرر و طرز معمول همهساله ، كه شرح آن را در مجلدات سابقه نگاشتهام ، بساط سور و سرور در دربار دولتى و سراى سلطنتى فراهم آمد . مجلس سلام عام انعقاد يافت . شب چهاردهم ، از طرف دولت و ملت چراغانى و آتشبازى و تزئين اسواق و خانات و دكاكين فراهم بود . روز چهاردهم ، شاهزادگان « خاقانيه » و « محمديه » و « ناصريه » در سر « سفرهى مظفريه » با حضور خود بندگان اعليحضرت همايون صرف ناهار كرده ؛ و به اين جهت ، بسى افتخار يافتند . سفراى دول از براى تبليغ تهنيت و عرض مباركباد ، به حضور همايونى به ترتيبى خاص شرفياب شده ؛ مورد تفقد گشتند . ديگر محتاج به تكرار نيست . ازجمله اشخاصى كه در اين عيد تلگراف تهنيت فرستادهاند ، اسامى ايشان از اين قرار است : -
اعليحضرت نيكلاى دويم ، امپراطور روسيه ؛ علياحضرت ويكتوريا ، ملكهى انگلستان و امپراطريس هندوستان ؛ اعليحضرت فرانسوا ژزف ، امپراطور اطريش و پادشاه مجارستان ؛ اعليحضرت كليوم ، امپراطور آلمان ، پادشاه دولت پروس ؛ اعليحضرت لئوپلد ، پادشاه بلژيك ؛ اعليحضرت هومبرت ، پادشاه ايتاليا ؛ اعليحضرت سلطان عبد المجيد ، پادشاه عثمانى ؛ رئيس جمهورى فرانسه ؛ رئيس جمهورى اتازونى از ممالك ينگىدنيا .
پس از انجام كارهاى عيد ، روزها را بندگان اقدس همايون به فيصل امور و جواب عرايض مىپرداختند . از ششم رجب المرجب ، به عزم تفرج و اقامت چندروزه ، تشريف فرماى قصر دوشانتپه شدند . در پانزدهم نوامبر ، مطابق دهم رجب المرجب ، كه مقارن روز عيد تسميهى « لئوپلد » پادشاه بلژيك بود ، بندگان اقدس همايون تلگراف تهنيتى به آن پادشاه زدند ؛ و جوابى مبنى بر شكرگزارى از آن پادشاه رسيد .
شب سيزدهم رجب ، كه شب عيد ولادت حضرت سيد الاولياء امير المؤمنين ، على بن ابى طالب ، عليه السلام ، بود ؛ برحسب معمول سنواتى ، در دوشانتپه مشغول جشن و سرور بودند . در خيابانهاى تهران و خانات و اسواق ، چراغانى كردند و آتش بازى و شليك بهعمل آمد . روز سيزدهم ، موكب همايونى از دوشانتپه به دار الخلافه تشريف آورده ؛ در تالار مباركهى شمس العماره به سلام نشسته . عموم رجال دولت و اهل نظام و اهل قلم صف بربستند ؛ بندگان اقدس همايون به هريك مباركباد فرمودند . شاهزاده يمين السلطان ، ايلخانى قاجار ، به رسم مقرر در سلام عام شرف مخاطبت خاص داشتند .
ساير مراسم عيد ، از قرائت خطبه و انشاء قصيده و شليك توپ ، بهعمل آمد .
در يكى از ايام توقف موكب مسعود خسروانى در دوشانتپه ، آصف السلطنه امير تومان ، صاحبجمع كل دواب ديوانى ، شترهاى كلايى را كه پنج هزار نفر مىشود در حضور همايونسان داد و مورد تحسين واقع شد .
روز پنجشنبه ، هيجدهم رجب المرجب ، بندگان اقدس همايون امر و مقرر فرمودند
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 389
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٣٨٩