به عقب كشيدند . و اگر وقتى كار اين مدارس بالا گرفت ، من ، بعون اللّه ، شرح هر مدرسهيى را با مدير آن در اين كتاب مىنگارم ، و فضايل و حسن خدمت بعضى مردم را شرح مىدهم . بههرحال ، حكما گويند : « وجود ناقص بهتر از عدم صرف است . » باز خوب است كه اين مدارس تأسيس ، و قدرى اطفال تهران زودتر از ازمنهى سابقه ترقى مىكنند .
خلاصه ، بندگان اقدس همايون ميل مفرطى به ترقيات اين گونه مدارس دارند ، و هميشه مديران را تشويق مىفرمايند و انعامات وافره دارند . چنان كه در امروز ، كه هفدهم محرم اين سال هزار و سيصد و هفده است ، به امر دولت مديران و معلمين و شاگردان هر مدرسهيى ، كه هزار و سيصد نفر بودند ، در حياط تخت مرمر ، كه از عمارات سلطنتى است ، حاضر شدند . بندگان اقدس همايون با وجوه رجال در آنجا تشريففرما شده ؛ شاگردان هر مدرسه ، دستهبهدسته ، بهطور نظام از حضور همايون گذشتند . راپورت هر مدرسهيى به عرض رسيد ؛ و بعضى از شاگردان در حضور همايون به معرض امتحان آمده ، در فن حساب و ژغرافى و تاريخ و املاء و انشاء ، جوابهاى وافيه دادند . همگان مورد تحسين واقع شدند و به آنها هزار تومان انعام مرحمت شد . و امر همايونى شرف صدور يافت كه براى شاگردان مدرسه ، از مخزن تداركات عسكريهى دولت عليه ، تدارك لباس يكرنگ تهيه شود . همگان به دعاى وجود مبارك شاهانه ، رطب اللسان گشتند .
از هفدهم محرم كه موكب مسعود همايونى به عزم ييلاق از تهران تشريففرماى ييلاقات صاحبقرانيه شدند ، بندگان اقدس همايون مقرر فرمودند كه در حياط دربار صاحبقرانيه ، از طرف سلطنت سنيه ، براى حضرت خامس آل عبا ، عليهم آلاف التحيه و الثناء مجلسى عزايى منعقد شود . از بيست و هشتم محرم تا هشتم صفر ، شبانروزى دو هنگام كه عصر و شب باشد ، اجزاء سلطنتى مجالس تعزيت منعقد داشتند . عموم مردم به عزادارى حاضر مىشدند . و شخص اقدس همايون در موقع انعقاد مجلس ، در محلى مخصوص و غرفهيى كه به منزلهى ايوان مقصوره بود و ناظر به مجلس مىشد ، حاضر مىگشتند . و پس از اختنام ، دربارهى مستمعين و ذاكرين و اجزاء خدمت عطيات وافره مبذول داشتند . قبل از مجلس عزادارى ، همهروزه ، سواى روزهاى تعطيل ، مجلس دربار منعقد ؛ وزراء و امراء در مجلس دربار ، نزد جناب مستطاب صدراعظم حضور يافته ، به گذرانيدن امور مىپرداختند .
در چهاردهم اين ماه محرم ، كه مطابق بيست و چهارم ماه « مه » فرانسه است ، و روز عيد تولد علياحضرت « ويكتوريا » ، پادشاه انگلستان و امپراطريس هندوستان ، است ؛ تلگرام تهنيتى از طرف شخص همايون به لندن احضار شد و جواب رسيد . صورت آن تلگرامات ، از قرار مضامينى است كه در وقايع سنوات قبل نگاشتهام ؛ ديگر محتاج به تكرار نيست .
روز چهاردهم صفر ، بندگان اقدس همايون محض تكريم نواب مستطاب و الا ، شاهنشاهزاده ملك منصور ميرزاى شعاع السلطنه ، از اول روز از صاحبقرانيه حركت
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 383
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٣٨٣