مظفريه القاء شده بود ، امر قدر قدر همايونى در احضار شاگردان به توسط جناب ميرزا محمود خان حكيم الملك ، وزير ابنيه و مسكوكات ، به جناب نير الملك ، وزير علوم ، ابلاغ شد . لهذا ، تمام مديران و معلمين و شاگردان يازده باب مدرسهى جديدهى مليهى مظفريه را ، كه عددا يك هزار و سيصد نفر هستند ، اخبار كرده ؛ و از قرار تفصيل ذيل در ديوانخانهى تخت مرمر ، كه جزء حياطهاى دربار سلطنتى است ، حاضر ساختند .
« مدرسهى شريفهى سادات » ، در تحت نظارت جناب مستطاب سيادتمآب ، حاجى ميرزا يحيى دولتآبادى ، فرزند شريعتمآب حاجى ميرزا هادى ، است كه مديرى آن مدرسه با آقا سيد جليل است . عدد شاگردان پنجاه نفر است . اسم مديران و معلمين هر مدرسهيى را با عدد شاگردان نگاشتن ، باعث تطويل است . همينقدر اسم مدارس نگاشته مىشود : -
« مدرسهى رشديه » ؛ « مدرسهى علميه و ابتدائيه » ؛ « مدرسهى شرف » ؛ « مدرسهى افتتاحيه » ؛ « مدرسهى مظفريه » ؛ « مدرسهى دانش » ؛ « مدرسهى ادب » ؛ « مدرسهى خيريه » ؛ كه از وجوه خاصهى منتظم الدوله سردار مكرم ، وزير قورخانهى مباركه ، تأسيس و داير شده و تمام مصارف شاگردان را ، از ناهار و شام و كتاب و غيره ، خود ايشان متحمل هستند .
بعضى مدارس ديگر ، به اسامى مختلفه ، نيز تازه داير شده است كه اسم آن مدارس و مديران و معلمين را نمىنگاريم . هروقت مدرسهيى كه ترقى كرد و مدير آن مدرسه قصد دخل نداشت و درست وطنپرستى كرد ، آن وقت ما شرح حال مدير و رئيس و معلم و ناظم و شرح ترقى شاگردان آن مدرسه را مىنگاريم . كنون ، شرح و بسط نمىدهيم .
همينقدر گوئيم كه : عدد شاگردان اين مدارس ، يك هزار و سيصد نفر است . بهترين مدرسهها ، « مدرسهى خيريه » است كه منتظم الدوله سردار مكرم ، وزير قورخانهى مباركه ، آن را تأسيس نموده و بسى از املاك عديدهى مفيدهى خود را وقف بر مخارج آن كرده . معلمين و خدام ، از طرف سردار مؤظف هستند . و هميشه ، سى نفر شاگرد از اطفال يتيم در آن مدرسه مقيم هستند ، و شام و ناهار و لباس آنها را سردار مكرم مىدهد ؛ و مجانا ، بدون گرفتن ماهانه ، سردار مخارج تغذيه و كتاب و البسهى آنها را متحمل مىشود . شرح حال اين مدرسه بهطور اختصار ، اين بود كه اشارتى به آن شد .
لكن ، در ساير مدارس ، شاگردان از خود ماهانه مىدهند و در آنجا تحصيل مىكنند و خرج از خود مىخورند . و مردم وطنپرست هم به مديران هر مدرسه در هر ماه ، به انواع و اقسام مدد مالى مىرسانند ، كه به كاتب و معلم و خدمه ماهانه داده شود .
- تأسيس اين مدارس ، كه باعث ترقى وطن است ، در سنهى هزار و سيصد و پانزده ، در عهد دولت مظفريه ، وقوع يافت . و بعدها ، بسى اثرها خواهد داشت . لكن ، هنوز بهطورى كه مقصود هوشمندان است ، اين كار نضجى نگرفته . و بهواسطهى اغراض و امراض بعضى اشخاص ، از رونق و پيشرفت اين مدارس كاسته شد . اگر اشخاص مغرض در ميان نبودند ، در ظرف اين دو سه سال ، در ايران دو سه هزار مدرسه در تربيت اطفال تأسيس مىشد . لكن ، به بعضى جهات ، مردم در داير كردن اين گونه مدارس خود را
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 382
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٣٨٢