بنده اين دو مرقومه را نوشتند ؛ هم بنده بدون سبب اين شرحهاى حقيقتآميز را دربارهى ايشان نگاشتم . در اكثر موارد ، اهمال جايز است .
خلاصه ، بعد از آنكه شاهزاده فرمانفرما را از ايالت فارس معزول كردند ، به امر دولت جناب ميرزا عبد الوهاب خان نظام الملك ، كه شرح حسب و نسب و جلالت قدر ايشان در مجلدات سابقا نگاشته شدند . طرز مجاملت و حسن معاملتى كه ايشان به اهالى فارس كردهاند ، ان شاء اللّه ، در جلد ديگر اين كتاب نوشته خواهد شد . زمانى كه به تهران احضار شوند ، آن داستان را ، ان شاء اللّه ، مىنگارم .
غلامعلى خان امين همايون به حكومت سمنان و دامغان منصوب شده ، قبل از ماه رمضان ، به طرف مقر حكومت خود از تهران حركت كردند ؛ و شاهزاده عميد الدوله ، حكمران آنجا ، به تهران احضار شدند .
در تمام ممالك روى زمين ، حفظ نظم و امنيت در عهدهى ادارهايست كه آن اداره در ايران ، در سلطنت شاه شهيد ، نور اللّه مضجعه ، تأسيس شده و رئيس آن اداره « كنت دومنت فرت » ايتاليايى بود كه هنوز هم زنده است و نوكر دولت ايران است ؛ ولى ، امروز شغل و عملى ندارد ، جز آنكه به غلط مواجب گزافى مىبرد و وجودش مثمرثمرى نيست .
اسم اين اداره در ايران « نظميه » ، و در خاك دولت عثمانى « خبطيه » و در ممالك اروپا مسما به « پوليس » است . گرفتن دزدان در شب ، و حفظ و حراست محلات و دكاكين در شب ، و گرفتن دزدان و مستان عربدهجو ، و امر و نهى به فواحش و گرفتن زنان بدكار ، در صورتى كه فسادى برپا شده باشد ، تمام به عهدهى اجزاء اين ادارهى نظميه است كه در جميع محلات تهران ، شبانروز منتشر و مقيم هستند ؛ و هرچند نفر ، حد و سدى دارند كه بايد حوزهى خود را از سرقت دزدان و عياران مصون دارند .
اين ادارهى نظميه ، در تحت رياست حكومت تهران است . خود رئيس ادارهى نظميه مستقلا طرف نصب و عزل و امر و نهى سلطنت نيست ؛ بايد در تحت رياست و امر و نهى حاكم تهران باشد . سركردهى اين اداره و اجزاء را بايد رئيس نظميه گفت ؛ لكن ، بعضى از روزنامهنگاران ، محض تملق وزير نظميه ، مىنويسند : « فراشخانه » و « كشيك - خانه » و « نظميه » و « صندوقخانه » و غيرها و غيرها . وزارت ندارد ؛ بلكه ، رياست دارد .
وزارت ، مخصوص امور خارجه و داخله و ماليه و علوم و بعضى از ادارات ديگر است ، كه اهل ذوق مىدانند .
خلاصه ، امروز رياست نظميه ، كه به غلط آن را وزارت نظميه گفتهاند ، با كريم آقاى مختار السلطنه است . اما ، مختار السلطنه طورى كفايت و درستى به خرج داده كه اين رياست را بالاتر از رتبهى وزارت ساخته و خود او مستقل شده اعتنا به امر و نهى حكومت ندارد . خود او در امر نرخ بازار و گرفتن اشرار و رسيدگى به تنازع اهل شهر ، در هرملك رسيدگى مىكند و خوب هم از عهده برمىآيد . ناظم الدوله ، حكمران تهران ، كه بر او رياست دارد ، ابدا نمىتواند دست مداخله و تصرف او را در كارها كوتاه كند .
اين رئيس نظميه ، در اين سال محض مزيد شأن و شوكت و اعتبار و اقتدار خود ، به
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 294
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٢٩٤