خارجهى سابق - سپرده شد ؛ كه به شراكت صنيع الدوله و معز الملك ، اين خدمت را به انجام رسانند . صورت دستخط مبارك كه در اين باب شرف صدور يافته ، از قرار ذيل است : -
« جناب اشرف صدراعظم ! از ابتداى برج عقرب هذه السنهى ايتئيل ، سنهى 1316 ، و ما بعدها ، وزارت گمركخانههاى ممالك محروسه و پستخانه را به تصويب و امضاى شما به قوام الدوله واگذار كرديم . به موجب تمسكى كه به صوابديد شما نوشتهاند ، اقساط ملزمى خود را بپردازند و كار را منظم و مرتب داشته باشند . رجوع كار دولت به قوام الدوله ، و مسئول نيك و بد او است . و ان شاء اللّه ، ما هم كمال مرحمت و تقويت را خواهيم فرمود . شرايط پيشرفت كار و خدمت او را هم شما بايد فراهم آورده و اهتمام نمائيد . فى شهر جمادى الاخر 1316 . »
ساعد الدوله سردار ، پدر ولى خان نصر السلطنه ، به حكمرانى استرآباد و گرگان و تركمان منصوب و روانه گرديد ؛ و يك ثوب سردارى ترمهى كشميرى با شمسهى مكلل به الماس ، و يك قبضه تفنگ مخصوص به او مرحمت شد .
ابو الفتح ميرزاى مؤيد الدوله ، فرزند مرحوم سلطان مراد ميرزاى حسام السلطنه ، در اين سال به حكومت عراق و گلپايگان و خوانسار منصوب و روانه گرديد ؛ روز غرهى جمادى الاخر اين سال ، وارد عراق و مركز حكومت شد .
در ماه رجب اين سال ، شاهزاده ابراهيم ميرزاى مشكوة الدوله بن مرحوم عماد الدوله از حكومت ملاير و تويسركان و نهاوند معزول شده ؛ شاهزاده عضد الدوله بن خاقان مغفور فتحعلى شاه ، طابثراه ، پدر شاهزاده وجيه اللّه ميرزاى سردار معظم وزير جنگ ايران ، به حكومت « ولايات ثلاث » منصوب شدند .
نظر به توجه كامل بندگان همايون به انتظام كار « انجمن معارف » ، كه در اين عصر تأسيس شده ، و كتابخانه و مدارس و « مكاتب مليهى مظفريه » ، كه شرحهاى طويل دارد ، جناب نير الملك ، وزير علوم و معارف ، را از قرار شرح دستخط همايون در اين انجمن و دايرهى وسيعهى علميه شرف رياست و مراقبت مخصوصه دادند . سواد دستخط همايون از قرار ذيل است : -
« نير الملك ، وزير علوم و معارف ! چون كار ايجاد مدارس و مكاتب مليه و كتابخانهى ملتى ، به فضل خدا و حسن مراقبت و اقدامات شما و اجزاء انجمن معارف ، پيشرفت كامل حاصل نموده و موجب خرسندى خاطر ما گرديده است ، و اميدواريم ، ان شاء اللّه ، روزبهروز بهتر و كاملتر شود ؛ و از طرف ما بايد مراقبت و توجه مخصوص در اين باب بشود ؛ و در حقيقت ، رياست اين اداره و مجلس ، حق شخص همايون ما است ؛ لهذا ، شما را كه شخص مجرب كافى و دولتخواه بىعرض و از اوضاع داخله و خارجه كاملا با اطلاع هستيد ، از جانب خودمان مخصوصا مأموريت مىدهيم كه ، زايدا على ماسبق ، مراقبات كامله در انتظام امر مدارس و مكاتب و مجلس انجمن معارف و صندوق انجمن و حفظ احترام اعضاى آن به عمل آورده ، و راپورتها و عرايض و مستدعيات انجمن را كه راجع به امر مدارس عمليه و كتابخانهى ملتى است ، به اطلاع جناب مستطاب اشرف صدراعظم ، بدون تأخير به عرض برسانيد و احكام لازمه را به هرطور صلاح بدانيد ، صادر نمائيد و مجرى داريد ؛ كه ما شخص شما را در امورات مزبوره مسئول مىدانيم ، لا غير . شهر رجب المرجب 1316 . »
اين دستخط بسيار دستخط متين و محكمى است . ولى جناب نير الملك ، وزير
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 285
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٢٨٥