لكن چنين اشخاصى هم به ميل خود مىتوانند در اين مجلس باشكوه حاضر شوند . موائد گوناگون و خوانهاى بسيار ، مشحون از نعم لذيده ، در اتاق و تالار و گوشه و كنار گسترده و چيده شده بود . شربتآلات و فواكه ممتاز و شيرينى آلات ، در سر هر ميزى فراوان ؛
« وَ فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ . »
در آنجا ، به وجود مبارك شاهنشاهى بسيار خوش گذشت . هنگام عصر ، از آنجا به سراى سلطنت رجعت فرمودند .
رسم اين صدارت عظما اين است كه : در هر سلخ شعبانى ، به جهت پيش آمدن ايام روزه ، مجلس « كلوخاندازان » فراهم آورده ، از بندگان اقدس همايون و رجال دولت دعوت مخصوصى مىكند . « كلوخاندازان » اصطلاح جديد ما فارسيان است ، كه سبب ناميدن چنين روزى را به چنين اسم ندانيم ، و توجيهى در اين نقد مىكنيم كه باز مأخذ صحيح آن را يقين نداريم ؛ لكن ، اصل لغت صحيحه : « كلوخاندازان برغندان » است ، كه عنصرى يا غير او در شعر خود آورده و آن اين شعر است . « 28 »
در ماه مبارك رمضان ، همهروزه بعد از ظهر ، تمام وزراء و خدام به دربخانه آمده و هفتهيى سه شب مجلس دربار و دفتر و وزارت خارجه و دفتر لشكر و ساير بيوتات و ادارات دولتى ، تا چهار ساعت از شب رفته ، داير بود . هركس به هر اداره و وزارتخانه كار داشت ، از يك ساعت به غروب مانده به آنجا رفته ، صرف افطار كرده و به وزير آن اداره مطلب خود را اظهار داشته . اگر عرضى مقرون به حساب داشت ، جواب مساعد مىشنيد ؛ و الا ، كلام او را مطرود مىداشتند . باقى شبهاى تعطيل را جناب صدراعظم و ساير وزراء به منازل شخصى خود نشسته ، به واردين و اربابرجوع خود افطار مىدادند و به حل و عقد امور و انجاح مقاصد صحيحهى جمهور مىپرداختند .
در شب هيجدهم رمضان ، بندگان اقدس همايون محض اعزاز صدارت عظما ، يك قاب تمثال همايون را كه به الماسهاى گرانبها مرصع شده بود براى ايشان ارسال فرمودند .
روز بيست و هفتم ژانويه ، كه در ايام ماه رمضان و موقع عيد ولادت « گليوم » ، امپراطور كل ممالك آلمان ، بود ، تلگراف تهنيتى از جانب شخص همايون به اعليحضرت امپراطورى اخبار شد و جوابى مبنى بر اظهار امتنان و شكرگزارى رسيد . و نيز در بيست و يكم ژانويه ، كه موقع عيد مولود « اسكار » ، پادشاه سوئد و نروژ ، بود ، از طرف بندگان اقدس همايون تلگراف تهنيتى به آن پادشاه اخبار و جوابى مبنى بر شكر - گزارى و امتنان قلبى رسيد . عين سؤال و جواب تلگرافات نزد ما حاضر است ؛ لكن ، عينا مثل مضامين تلگرافات سابق است كه در مجلدات گذشتهى اين كتاب نگاشتهايم ، ديگر محتاج به تكرار نيست .
غرهى شوال المكرم كه عيد فطر بود ، به طريقى كه در پيش شرح داديم ، مجلس سلام در تهران در عمارات سلطنتى منعقد شد . مراسم عيد از صف سلام و خواندن خطبه و قصيده و شليك ، بهعمل آمد .
هامش
( 28 ) - كذا ؛ يك سطر بياض است .