چه گنجها كه نهادند و ديگرى برداشت . »
خلاصه ، جناب نظام السلطنه كه وزارت ماليه - يعنى : رياست مستوفيان دفتر - يافت ، برادر خود ، محمد حسن خان سعد الملك ، را نايب وزارت ماليه ساخت . اين سعد الملك بسيار عاقل و ملايم و آهسته حرفزن و ميانهرو بود . و نظام السلطنه با شهامت و قدرت بود و احكام قاهره داشت . ولى ، ندانم چه بود ، يا مىدانم و تقريرش نتوانم ، كه عموم مردم و اهل دفتر از نظام السلطنه تمجيد مىكردند و راضى بودند ، و از سعد الملك در خفيه اظهار شكايت و نارضايى مىكردند .
عيبى كه نظام السلطنه داشت اين بود كه : زياده از حد به تدبير كار مىكرد . و از مردم سوءظنى داشت ، كه همهوقت كسى را به خود راه نمىداد . و بعضى مردم از او رنجيدند و رميدند . و بيشتر اوقات ، مجلس خلوت و كارسازى با وزراء داشت ، كه مردم راه به او نمىيافتند ؛ و از دورش پاشيدند . مردم بيچاره كه گاهى حاجب و مانع يافتند ، ترك او گفتند . اگر او مجلس محرمانه و تدبير و زمينهسازى نداشت و به طور آواز « راست و حسينى » ترانهيى مىساخت ، مردم به بزم او حظها مىبردند و رقصها داشتند . افسوس كه بعضى از پنجهها داشت ، كه گوشها از آواز آن پنجهها نفرت داشت . به رمز سخنى گفتم و رفتم ؛ تا آيندگان چه خوانند و چه دانند .
شرح حال اين وزير كافى در روزنامهى « شرافت » ، مشروحا نگاشته شده .
و من بعضى از عبارات آن را در اينجا مىنگارم . منشى محترم اين روزنامه چنين مىنويسد : -
« جناب مستطاب اجل اكرم ، حسين قلى خان نظام السلطنه ، وزير ماليه ، كه از وزراء كبار و چاكران كافى دولت جاويد قرار هستند ، در سنهى هزار و دويست و چهل هجرى متولد شده . در سن شانزده سالگى ، شريف خان ، والد ايشان ، كه از يوزباشيان كشيك خانهى مباركه بود ، بدرود جهان گفت . مقبرهى آن مرحوم در صحن اول زاويهى مقدسهى حضرت عبد العظيم ، در اتاق مزينى است كه مقبرهى مرحوم بهرام ميرزاى معز الدوله هم در آنجا است . مرحوم شريف خان از محترمين و صناديد طايفهى ما فى ، كه در قزوين هستند ، بوده است كه مقبرهى او در مكان مقدسى در اتاق مخصوصى واقع شده است .
خلاصه ، اين وزير بزرگ در سن شانزده سالگى ، شغل موروث را به برادر خود ، مصطفى قلى خان ، گذاشته ؛ خود به كسب علوم و معارف ، از ادبيات و منطق و معانى و بيان ، پرداخته . خاصه ، از علم تفسير و عروض بهرهى وافى حاصل نمود . خط نستعليق و شكسته را به درجهى اساتيد نوشت ، و تحريراتش جزء قطعات است . گاهگاهى به سرودن شعر مىپرداختند ؛ و اين بنده بر اشعار ايشان دست نيافت . تا در سلك مترسلان شاهزادهى رضوان و ساده ، حسام السلطنه مراد ميرزا منسلك گرديد ، در سنهى هزار و دويست و هشتاد و چهار كه شاهزادهى مبرور ايالت مملكت فارس يافت ، جناب ايشان را در بوشهر حكومت داد .
در سنهى هزار و دويست و هشتاد و هشت ، كه مرحوم حسام السلطنه فرمانفرماى
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 245
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٢٤٥