متكفل مشاغل عمدهى دولتى بوده ، مراتب صدق و حسن معاملت و كمال كفايت او در حضور ما مشهود است ؛ لهذا ، به موجب اين دستخط ، وزارت ماليه و رياست دفتر استيفاى دولت را ، كه از مشاغل خطيره و اعمال مهمه و در خور اصلاحات كليه است ، به عهدهى كفايت و كفالت معزى اليه واگذار و محول فرموديم : كه بدون مداخلهى غير ، در تنقيح معاملات و اتمام محاسبات و رعايت صرفهى دولت كمال سعى و اهتمام به عمل آورد ، و شرايط امانت را كاملا مرعى دارد . مىبايد مستوفيان عظام و تمام اجزاى دفتر خانهى استيفا ، از صلاح و صوا بديد او تخلف ننمايند . فى شهر محرم الحرام ، سال ايتئيل 1416 . »
جناب نظام السلطنه از وزراى بزرگ و كافى و هنرمند بودند . اهل فضل و كمال و تاريخ را محترم مىشمردند . خودشان از كمالات و انشاء و خط ، بهرهى وافى داشتند ؛ به غايت نيكو مىنوشتند . هر صفحهيى از خطوطشان ، قابل تذهيب بود كه جزء قطعات محفوظ باشد . به رياست ايشان ، دفتر عظمى گرفت و مستوفيان مقامى برتر يافتند ؛ كه شاخصى شخيص بر ايشان رئيس شد . از ابتداى عمر تا حال ، در خدمتگزارى به دولت و در حكومتهاى عربستان و بروجرد و لرستان و ايالت فارس و ساير خدمات ، بسى كفايت و درستىها به ظهور رسانيدهاند . اعجوبهى دهر و اطروفهى شهر است . اين وزير بزرگ از اشخاصى نيست كه به اقبال روزگار و خوشبختىهاى اتفاقيه ترقى كرده باشد ؛ بلكه ، از كسانى است كه به كفايت و هنر و دانش و تدبيرات شخص خود به رتبههاى عالى رسيده است . هركس را در عهد خود ديدم كه به ترقيات نايل شد ، به اقبال و خوشبختى و اتفاقات ليل و نهار و اسباب متواترهى روزگار بود ، كه تقدير همراهى كرده بود . ولى ، همين يك نفر وزير را ديدم كه فقط به تدبير و دانش و كفايت ذاتى به اين رتبهى شامخه رسيده است .
من امروز ، او را وزير ماليه مىنويسم ؛ لكن ، وى رتبهى صدارت پيدا كرده است . همهكس او را لايق به اين پايه مىشمارد . ندانم از غيب چه مانعى است ، كه هنوز برحسب ظاهر به اين رتبه نايل نشده است ؛ و از آينده استحضارى ندارم . خود او هم به زبان حال ، لابا لمشافهه و المقال ، در اين رتبه گاهى دعوت به نفس مىكند . او چون خود را واقعا مستحق اين رتبه مىداند و مردم را در امضاء و رضاى اين پايه تسليم مىبيند ، از آن جهت مىباشد كه به طور رمز ، جدا در عزل جناب مستطاب امين الدوله صدراعظم كوشيد : كه شايد كار به او راجع گردد ؛ و از قضاء ، در اينبار هم مقصد اصلى به دست نيامد و جناب امين الملك وزارت داخله يافت ، كه علامت بر اين بود كه ، عما قريب ، برادر او جناب مستطاب آقا ميرزا على اصغر خان امين السلطان ، صدراعظم اسبق ، را از قم به تهران احضار كنند و رشتهى امر دولت و ملت را به دست او دهند . و همينطور هم اين امر چندى بعد وقوع مىيابد ؛ كه شرح آن را ، ان شاء اللّه ، در همين جلد خواهيم نگاشت .
خلاصه ، جناب نظام السلطنه در وزارت ماليه و رياست دفتر استيفاء فوق العاده جلوه كرد ، و در انجام امور عامه و انجاح مرام خاصه ، بسى اهتمامات داشت . در انظار ، رتبهى وزارت ماليه را از رتبهى وزارت داخله برتر ساخت . براتى را نزد او به دفتر آوردند كه
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 242
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٢٤٢