چون صدر الممالك مردى درست و صحيح كار بودند ، اعمال ميرزا شفيع را نپسنديدند .
به اين جهت ، بعضى اختلافات فراهم آمد .
خلاصه ، خداوند ميرزا شفيع اعتماد التوليه را رحمت كند ، كه محاسن و محامد او بيشتر از مساوى و دنايم او بود . هرچه دانستم ، بدون غرض نوشتم ؛ و اللّه اعلم .
نواب عليهى عاليه ، ضياء السلطنه ، بنت شاهنشاه شهيد سعيد ، طيب اللّه تربتها ، كه از اخوات سلطنت عظما و متعلقهى جناب مستطاب ظهير الاسلام ، آقاى امام جمعهى تهران ، بود ؛ مدتى علت مزاج داشتند . در شب چهارشنبه ، نوزدهم ذى الحجهى اين سال ، به جوار رحمت يزدانى و سراى جاودانى رحلت كردند . مراسم تعزيت بهجا آوردند . در مسجد شاه تهران ، مجلس ختم و فاتحه منعقد شد . روز دويم عزادارى ، نواب مستطاب و الا ، شاهنشاهزاده شعاع السلطنه از طرف قرين الشرف پدر تاجدار خود به مسجد رفته ، مجلس فاتحه و بساط تعزيت را برچيدند .
به حمد اللّه و منه : كه وقايع يكسالهى هزار و سيصد و پانزده ايران نگاشته شد ، و اين چند جزء به يادگار گذاشته آمد . كنون ، به جهت آنكه ، در ضمن وقايق عيد نوروز اين سال و شرح تلگرافات دولتى ، وعده داديم كه در آخر اين جلد « ژغرافياى ممالك ربع مسكون دنيا » را بنگاريم و تعداد نفوس هرمملكتى را معين سازيم ؛ اينك ، در خاتمهى اين جلد ، به طور اختصار ، به طور فهرست ، از اقاليم خمسهى جهان چند صفحهيى مىنگاريم : كه آيندگان تعداد نفوس هرمملكتى را در اين زمان بدانند . و نيز در ژغرافياى اين ممالك ، كه در ذيل نوشته مىشود ، اسم اشخاصى را كه در اين كار زحمت كشيدهاند مىنگارم : كه نام ايشان ابقاء شده باشد و اتمام و اختتام اين كار را به اسم خود منحصر نكند ؛ و مثل مورخين دزد ، اسم ديگران را زايل نكرده ، خود را شاخص قرار ندهد .
اولا ، اين چند صفحه ژغرافى را كه در ذيل مىنگارم ، اهل « امريك » بدوا به انجام اين كار اقدام كردهاند ؛ و اصل اين نسخه به لغت انگليسى بود ، كه به توسط سفير دولت آمريكا مقيم تهران به چنگ جناب ميرزا محمود خان مستوفى - از اعضاء دار الشوراى كبرا است ، ابن مرحوم ميرزا ابو الحسن خان قائممقام بن سيد الوزراء ميرزا ابو القاسم قايممقام ، صدراعظم دولت شاهنشاه غازى ، محمد شاه ، طاب ثراهما - افتاد . او از خود خرجى كرد و زحمتى كشيد : كه اين نسخه به توسط استاد يگانه ، وحيد زمانه ، ميرزا عبد الرزاق خان مهندس ، كه در علم ژغرافى و نقشهكشى و زبان خارجه مشار اليه بالنسبان و با من در آشنايى درست بنيان است ، به فارسى ترجمه شد . و آقا ميرزا عبد الرزاق خان ، « ميل » انگليسى را از روى حساب به فرسنگ شش هزار ذرعى درآورد ؛ و مقدار وجوه را كه به زبان انگليسى بود ، به ميزان تومان ايران مساوى ساخت و شرحى به فارسى نگاشت .
و من بنده در طبع آن اقدام ورزيدم ؛ كه وزير سابق دار التأليف « 24 » ، كه در چاپ هرگونه تأليفات كه از ديگران بود امساك داشت ، مضايقت نكند .
هامش
( 24 ) - مقصود ميرزا حسن خان اعتماد السلطنه است .