قشون تمام اين شهرها جزء ادارهى ايشان بود ، بايد شرحها نگاشت و آثارها به يادگار گذاشت .
چندين سال ، به قدر سر مويى بىنظمى و بىحسابى در حوزهى ايالات ايشان ديده نشد . مسافرين فرنگ كه به سياحت ايران آمده ؛ از مركز حكومتهاى ايشان كه گذشتهاند ، شرحها در نظم و قواعد نظامى آنجا در كتابهاى خود نگاشتهاند . اين شاهزادهى آزاده در خدمتگزارى به برادر تاجدار خود ، اعليحضرت اقدس شهريارى ، نهايت سعى و اهتمام را دارد ؛ از ايثار مال و جان خود مضايقه نكرده است . از روى عقل و شرايط درستى ، در كمال ادب و خضوع و خشوع ، خدمتگزارى و مملكتدارى مىكنند .
بندگان اقدس همايون با كمال ميلى كه به نشر ترقيات علوم دارند ، روز سهشنبه ، بيست و پنجم ذى الحجه الحرام ، وقت عصر محض ملاحظهى انتظام مدرسهى مباركهى دار الفنون دولتى و امتحان شاگردان ، تشريففرماى آنجا شدند . جمعى از وزراء عظام دولت نيز حضور داشتند . جعفر قلى خان نير الملك ، وزير علوم - برادر مرحوم على قلى خان مخبر الدوله ، وزير داخله و وزير علوم - و اديب الدوله ، ناظم مدرسهى مباركه ، و ساير اعضاء رئيسهى مدرسهى مباركه به مراسم استقبال و تعظيم قدوم مبارك همايون را به جا آورده ؛ در صحن جديد ، معلمين و رؤسا و اعضاء مدرسه را ، يكان يكان ، به حضور همايونى معرفى كردند . بندگان اقدس همايون اول به تالار بالاخانهى مدرسه ، كه مخصوص جلوس ذات اقدس شاهانه بود و انواع تشريفات در آنجا حاضر كرده بودند ، تشريففرما شدند . فورا ، شاگردان نظامى مدرسه ، از پيادهنظام و توپخانه و غيره ، به اجازهى سلطانى شروع به مشق نظامى و ژيمناستيك نموده ؛ ساعتى خاطر همايون به نظارهى مشق و تحسين شاگردان مشغول بود . پس از آن ، بندگان اقدس همايون به عكاسخانهى مدرسه ، و بعد به محل مشق موزيك تشريف برده ؛ به هنرها و تربيت شاگردان اين فنون تحسين فرمودند . از آن پس ، به صحن مدرسهى مباركه تشريف آورده ، به تمام اتاقهاى طبقات محصلين ، از هندسه و حساب و طب و تشريح اجسام و فيزيك و شيمى و هيأت و ژغرافى و نقشهكشى و السنهى خارجه و علم معدن و فن نقاشى ، تشريف برده . در هراتاق ، قدرى توقف كرده ، از مراتب زحمات هريك از طبقات آگاهى حاصل كردند و محض مزيد تشويق اهالى مدرسه و عموم محصلين ، يك مبلغى هم انعام نقدى دربارهى آنها مبذول داشتند . و پس از آن ، به مقر سلطنت عظما رجعت فرمودند .
اين مدرسه در عهد سلطنت شاهنشاه شهيد سعيد ، انار اللّه برهانه ، تأسيس و ايجاد شده . گذشته از معلمين و رؤساى مدرسه ، هريك از شاگردان ، كه تقريبا صد و پنجاه نفر مىشوند ، از ابتداى تحصيل داراى مواجب ساليانه شده ؛ و سالى دو دست رخت ماهوت نظامى ، كه در نهايت نظافت و سنگينى قيمت و ظرافت است ، به هريك از شاگردان مرحمت مىشود . طرز منظم و نظم مسلمى دارد . جميع رؤسا و شاگردان ، در اين مدرسه صرف ناهار مىكنند ؛ كه دولت متحمل اينهمه مخارج است . تقريبا سالى بيست و پنج هزار تومان به مصارف اين مدرسه مىرسد . الحق ، در هرفن از فنون ، شاگردان خوب از اين مدرسه بيرون آمده كه در آن فن در هردولتى استاد بودهاند و تصديق و تكذيب و رد و
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 180
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص١٨٠