عيد هم ، به همان وضع كه سابق نگاشتيم ، مجلس سلام و شرفيابى نوكران محترم دولتى به حضور همايونى انعقاد يافت . ديگر شرح دادن زيادى است .
محمد ربيعى ، پاشاى ميرلوا ، سفير فوق العادهى دولت عثمانى ، حامل نشان مرصع امتياز كه هديهى خاص سلطان عثمانى براى سلطان ايران بود ، در ايام توقف دار الخلافه پيوسته مورد تلطفات خسروانه بودند . روزى نيز محمد ربيعى پاشا با شمس الدين بيگ ، سفير كبير دولت عثمانى ، مورد تلطف و تكريم خاص سلطانى برآمده ، در قصر مبارك ابيض به سر خوان و مائدهى مخصوص اعليحضرت شاهنشاه ايران دعوت شده ، صرف ناهار كردند . اما ، نه اينكه بندگان اقدس همايون هم در سر اين سفره حاضر باشند ؛ بلكه ، خود اين دو سفير با هم غذا خوردند . و اين ضيافت شخص سلطنت در سرمائدهى دولت ، مخصوص سفراى دولت عليهى عثمانى است ، كه با آنها ملت و دولت واحده داريم و مغايرتى در ميان نيست . ولى دربارهى سفراى ساير دول خارجه كه در دولت اتحاد دارند و در مذهب مغايرت دارند ، ابدا ، چنين ضيافت و يگانگى فراهم نيامده است كه سفرا به خوان سلطنتى دعوت شوند .
خلاصه ، محض تكميل مرحمت شاهانه دربارهى محمد ربيعى پاشا ، سفير مخصوص دولت عثمانى ، كه بايد اين ايام مراجعت به حوزهى دولتى خود كند ، يك قطعه نشان شير و خورشيد مرصع با يك رشته حمايل سبز مخصوص آن به او مرحمت شد ؛ و قبل از عيد اضحى ، با شكرگزارى تمام از حضور همايون مرخص شده ، به اسلامبول و دربار دولت عليهى عثمانى روانه گرديد .
روز چهارشنبه ، دوازدهم شهر ذى الحجه الحرام بندگان اقدس همايون اعلا محض مرحمت دربارهى فرزند برومند خود ، نواب مستطاب و الا ، شاهنشاهزاده اعظم ، شعاع السلطنه ، والى مملكت گيلان و طوالش ، كه اين اوقات در تهران توقف دارند ، برحسب استدعاى مخصوص نواب معظم ، از اول روز از تهران تشريففرماى باغ دولتآباد شدند ؛ كه داراى عمارات عاليهى شاهانه است ؛ در يك ميلى قريهى شريفهى حضرت عبد العظيم ، عليه التكريم ، واقع شده . از باغات دولتى و متنزهات سلطنتى بوده ، و جزء خالصههاى دولت ناصرى است ؛ كه در ابتداى جلوس همايون مظفرى ، به ملكيت نواب مستطاب و الا ، شاهزاده شعاع السلطنه ، به موجب فرمان ، مرحمت و واگذار شده است .
در اين ايام ، مراسم پذيرايى و تشريفات قدوم همايون به طور لايق فراهم بود ، و موجب خرمى و استراحت وجود مبارك گرديد . جناب اشرف صدراعظم و جمع كثيرى از اعاظم شاهزادگان و وزراء و رجال دولت نيز در اين روز ملتزم ركاب همايون بودند . بندگان اقدس همايون عصر همان روز ، از دولتآباد عزيمت قصر ياقوت ، واقعه در سرخه حصار ، فرمودند ؛ و يك دو سه روز ، در آنجا به تفرج و شكار مشغول بودند .
روز يكشنبه ، شانزدهم ذى الحجه الحرام ، موكب اعلا به دار الخلافه و مقر سلطنت عظما رجعت فرمود .
روز دوشنبه ، هفدهم ذى الحجه بندگان اقدس همايون ، برحسب استدعاى جناب
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 178
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص١٧٨