هديهى ناچيز به آن اعليحضرت اهداء نموده بودم ، اظهارات و احساسات آن اعليحضرت اسباب كمال امتنان قلبى و تشكر باطنى گرديد و موجب منتها درجهى مسرت شد . لهذا ، ادعيهى خيريهيى كه براى طول عمر گرانبها و صحت و سلامت آن وجود مبارك همواره مىنمايم ، تجديد مىكنم . عبد الحميد . »
روز بيست و سوم رجب المرجب مطابق هيجدهم دسامبر ماه فرانسه ، كه روز عيد تسميهى اعليحضرت نيكلاى دويم ، امپراطور كل ممالك روسيه ، بود ؛ بندگان اقدس شاهنشاهى تلگرام تهنيتى براى ايشان ارسال فرمودند ، و ايشان هم جوابى فرستادند كه در اينجا نگاشته مىشود :
ترجمهى تلگرام مبارك از ايران به روسيه از قرار ذيل است :
« در موقع عيد تسميهى اعليحضرت امپراطورى ، خوشوقتم از اينكه : تهنيتهاى قلبيهى مرا با ادعيهى صميميه خالصانه كه همواره براى سعادت آن اعليحضرت و استدامت و شوكت سلطنت ايشان مىنمايم ، قبول فرمايند . مظفر الدين . »
ترجمهى جواب امپراطور روسيه از قرار ذيل است :
« از اعليحضرت شهريارى متمنى هستم كه : مراتب شكرهاى صميميه مرا با احساسات دوستى كامل من ، قبول فرمايند . نيكلا . »
روز جمعه ، بيست و دويم رجب بندگان اقدس شاهنشاهى به جهت ملاحظه و نظارهى كارخانهى قندسازى كه به توسط كمپانى و مدير بلژيكى ، قريب يك سال است در قريهى « كاريزك » تهران داير شده است ، از تهران تشريففرماى قريهى كاريزك ، كه دو فرسخى تهران است ، شده ؛ كارخانهى قندسازى را كاملا نظاره فرمودند . در حضور همايون ، مقدارى قند ريختند ؛ و بسى حيرتها از اختراع انسان حاصل شد : كه چه ماشينها مىسازد و چه قدرتهاى خيالى دارد . عجايب اين كارخانه به وصف درنمىآيد ، نمىتوان تشريح كرد ؛ مگر آنكه ، كسى به چشم ببيند .
در روزنامههاى ايران ، نوشتهاند كه : قند اين كارخانه نهايت امتياز و صفا را دارد . لكن ، خلاف است . قند « گريك » و قند « روسيه » و ساير قندهاى « اروپ » ، خيلى بهتر از اين قند است . قند اين كارخانه ، فقط از قندهاى « يزدى » ، كه چند سال قبل در يزد ايرانىها مىريختند ، بهتر است . ولى ، در مقابل قند اروپ كه به ايران مىآورند ، هيچ تعريفى ندارد . قند اين كارخانه صلب و سخت است ؛ در چاى يا آب گرم ، دير آب مىشود ؛ صفا و درخشندگيش كم است .
خلاصه ، جناب مستطاب اشرف صدراعظم ، كه قريهى كاريزك ملك ايشان است ، تشريفات قدوم همايون را به طور شايان ، از ناهار و فواكه عصر و ساير لوازم ، در آنجا مرتب و مهيا ساخته ؛ بندگان اقدس همايون بعد از ملاحظهى كارخانه و كارگران ، به منزلى كه مخصوص راحت ايشان آماده شده بود ، نزول اجلال فرموده و صرف ناهار كرده ؛ بعد از چاى ، به شهر دار الخلافه رجعت فرمودند .
خوب است كه از قند مكرر سخن گوئيم ، كه قنادان هر انجمن قند مكرر دارند و نقادان سخن هم در ذكر قند تكرار را جايز مىشمارند . لهذا محض آگاهى بعضى از مردم ، قدرى صحبت در كارخانهى قندسازى و ساير كارخانههاى ديگر ايران
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 157
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص١٥٧