سپهسالارى و وزارت جنگ ايران ، در تهران از عهدهى چهار شخص يا شش نفر بيرون مىآمد كه خوب منظم كنند و در كار فسادى برنياورند : -
يكى ، نواب مستطاب و الا شاهزاده كامران ميرزا نايب السلطنه ، اميركبير ، فرزند شاه شهيد سعيد ، انار اللّه برهانه ؛ كه چندين سال در زمان شاهنشاه شهيد سعيد ، وزارت جنگ داشته ، از زشت و زيبا و خوب و بد قشون آگاهند . گذشته از صاحبان مناصب ، سربازان را هم مىشناسند و اطلاعى دارند . و در اين عهد ، در انزوا هستند و در كار دولتى كناره دارند كه بدنام نشوند . پليتيك دولت و رأى سلطنت ، مقتضى نبود كه به اين وجود كار و شغل داده شود .
يكى ديگر ، كه واقعا شخص اول و اقدم وزارت جنگ است ، وجود كافى و شخص وافى ، نواب مستطاب اشرف امجد و الا ، شاهنشاهزادهى اعظم ، شعاع السلطنه ، فرزند برومند سلطنت عظما ، حكمران گيلان است ؛ كه الحق ، با سياست مدن و هوش و فراست و عقل و كياستى كه دارند ، از همهكس زيبندهتر به اين منصب بزرگ است . ولى ، پليتيك هيچ صدرى و وزير اعظمى اقتضا نمىكند ، كه به چنين شاهزادهى بزرگ باكفايت و با درايتى كار سپهسالارى و وزارت جنگ واگذار شود ، كه نتوان به او امرونهى كرد و نتوان از تابين او كه شاكى باشد ، تقويت نمود .
يكى ديگر ، كه شايستهى سپهسالارى بود ، جناب محمد باقر خان سردار كل است ؛ كه الحق ، در اين امر با اطلاع و بصير و حقشناس و حقگزار و درست رفتار است ، و نهايت لياقت و خبرت را در اين كار دارد . و در ابتداى سلطنت مظفريه ، در هزار و سيصد و سيزده و سيصد و چهارده ، در دورهى صدارت جناب مستطاب ميرزا على اصغر خان امين السلطان - صدر اعظم سابق - ، به رياست قشون و سپهسالارى برقرار شده ؛ الحق ، خوب از عهده برآمدند - و شرحى در جلد اول افضل التواريخ ، دربارهى ايشان نوشته شد . لكن ، چون جناب سردار كل ، داماد و بستهى جناب مستطاب امين السلطان - صدر اعظم سابق - هستند ، پلتيك جناب مستطاب ميرزا على خان امين الدوله ، وزير اعظم ، اقتضا نمىكند كه كار قشون را به ايشان سپارند و معاند خود را معاضد انگارند .
يكى ديگر از اشخاص لايق و قابل و پسنديده ، كه داراى صفات حميده باشد ، براى رياست قشون ايران و سپهسالارى ، از روى انصاف نواب شاهزاده وجيه اللّه ميرزا ، امير خان سردار معظم ابن شاهزاده سلطان احمد ميرزاى عضد الدوله بن خاقان مغفور ، فتحعلى شاه ، طاب ثراه است ؛ كه از سن صباوت تاكنون ، در دايرهى عسكريه رياستها داشته و فرماندهىها كرده . در سوق عسكر و آداب نظامى لشكر ، اليق واكفى هستند .
هميشه ، در حكومتها و ايالتهاى بزرگ بوده ، از همهچيز اطلاع كاملى داشته . و امروز ، رتبتى بلند و عظمتى بىچون و چند دارند . همهكس تصديق مىكند كه امروز ، اين شاهزادهى بزرگوار سزاوار ، منصب رياست قشون و سپهسالارى ايران است . در اين اوقات ، رأى مبارك به صلاحديد جناب ، مستطاب امين الدوله ، وزير اعظم ، كه با نواب مىكنند . كمال خوش سلوكى و ملايمت طبع را دارند . با آنكه به اين رتبهى بلند نائل و الا شاهزاده امير خان سردار معظم دوستى و اتحاد حقيقى دارند ، چنان اقتضا كرد كه
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 147
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص١٤٧