هر روز ، در ايام عزل و توقف تهران ، از كارخانهى شاهزادهى معظم له خوانهاى جداگانه و موائد گسترده دارند ؛ كه در هر بلدى از بيوتات جمعى متنعم مىشوند و شاكر احسان او مىگردند .
به هر ايالتى كه مأمور شده است ، علاوه بر اجزاء شخصى و تعدد ادارات و كثرت نفوس كه با او هستند ، معمار مخصوص و مترجمين زبان و مؤذنين اذان و خياطان با خود مىبرد ، كه در مركز ايالت خود محتاج به چيزى نباشد . و در بناى ابنيهى عمارات ايالتى و سؤال و جواب با خارجه و اعتلاء كلمهى اسلام و دوختن خلعتها از براى مباشرين ، دستگاهش خالى از اين اشخاص نگردد و به وجود مترجم يا خياط قابل در آن ولايت محتاج نگردد . اين شاهزادهى بزرگ ، در عهد شاهنشاه شهيد سعيد ، انار اللّه برهانه ، به جميع نشانها و امتيازات دولتى ، حتى نشان اقدس ، نايل شدهاند .
پس از حكومت خمسه ، چندين بار به ايالت خراسان ، و دوبار به ايالت فارس ، كه اين هردو ايالت بزرگترين ايالات ايران است ، منصوب و برقرار گشتهاند . اهل خراسان اطاعت ايشان را فرض ذمهى فدويت و قرض رفتهى رقيت خود مىدانند . هركسى كه به ايشان والى شده است ، باز او را نپسنديده ، مايل و خواهان ايالت اين شاهزادهى معظم بودهاند . از هر ايالتى كه معزول شدهاند ، نه از بابت اين بوده است كه مثل ساير حكام بىكفايتى كرده باشند ، يا به اهالى آن مملكت تعدى و اجحاف رسانند ، يا حقوق اهالى تهران را حيف و ميل نمايند ، يا با همسايگان خارجهى سرحدى - مثل روس يا انگليس - موافقتى كرده باشند ؛ بلكه ، عزل ايشان به واسطهى ناموافقتى و عدم مساعدت صدور بوده ، كه بزرگى و بلندى قدر اين شاهزاده بزرگ ، منافى اجراء خيالات ايشان شده ؛ چنين شخصى را معزول كرده ، كسى را به ايالت آن مملكت فرستادهاند كه نوكر و مطبع رأى و مجرى خيالات آن صدر باشد .
كتابخانهى اين شاهزادهى معظم بر اغلب كتابخانههاى ايران رجحان دارد . در اين اوقات ، كه به ايالت خراسان و سيستان منصوب شدند ، برحسب استدعاى ايشان ، آقا ميرزا شفيع خان مستشار الملك به وزارت و پيشكارى خراسان و سيستان برقرار گشتند ؛ حاجى آصف الدوله بن حسين خان نظام الدوله هم از ايالت خراسان و هم از توليت آستانهى رضويه معاف گشته ، به دربار احضار شد ؛ ميرزا محمود خان مدير الدوله به متولىباشيگرى آستانهى مقدسهى رضويه منصوب و روانهى خراسان شد .
حكومت يزد ، به تصويب جناب امين الدوله ، رئيس الوزراء ، به عهدهى كفايت ميرزا محمد خان اقبال الملك واگذار آمد ؛ و شاهزاده جلال الدوله بن نواب و الا ظل السلطان ، فرمانفرماى اصفهان ، از حكومت يزد به دار الخلافه احضار شدند .
مخزن تداركات عسكريه به عهدهى كفايت ميرزا مهدى خان ، آجودان مخصوص ، وزير همايون ، واگذار گرديد . سيف الدين ميرزا ، مدير توپخانه ، به صوابديد شاهزاده فرمانفرما ، وزير جنگ ، به حكمرانى چهار محال بختيارى ، كه در ادارهى نواب معظم است ، مأمور و برقرار گرديد .
نواب مستطاب و الا شاهنشاهزادهى مفخم ، ابو الفتح ميرزاى سالار الدوله ، كه
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 89
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٨٩