تخاقوىئيل تركى است ، به ايالت و فرمانفرمايى مملكت خراسان و سيستان ، كه ساليان دراز به ايالت آن سامان مسبوق بودند ، منصوب و برقرار شدند . مهين فرزند خود ، شاهزاده على نقى ميرزاى عين الملك امير تومان را ، كه اهل فضل و سياست و داراى عقل و فراست هستند ، از جانب خود به چاپارى به نيابت ايالت خراسان فرستادند كه خودشان بعد حركت كرده ، به نظم آن سامان پردازند . و نيز فرزند ديگر خود ، شاهزاده نصر اللّه ميرزاى رفعت الدوله امير تومان را ، كه داراى فضل و دانش و از اهل فتوت و مروت و بسى صفات حميده است ، به چاپارى به حكومت تربت حيدريه ، كه از اعمال خراسان است ، روانه داشتند . و فرزند ديگر خود ، شاهزاده اسد الله ميرزاى جلال السلطان امير تومان را ، كه اهل و فضل و دانش و داراى كفايت و سياست و هل تدبير و فراست است ، به حكومت سر ولايت و بام و صفىآباد و رسيدگى به كارهاى مهمهى خراسان ، از سبزوار تا سيستان و بوزنجرد و خبوشان و طبس و اسفراين و نردين و ترشيز و جام و باخرز و خواف و كلات و سرخس و ساير امكنه ، را به توسط تلگراف به امراء بزرگ خراسان و حكام سابق بلاد آن سامان سپردند ؛ كه به نظم و حراست و وصول ماليات مشغول بوده ، تا آنكه خودشان از تهران حركت كرده ، به خراسان درآيند .
اين بنده ، چون در اين تاريخ كه اسم بعضى بزرگان را مىنگارد ، هر كدام از ايشان كه رجحانى و مزيتى دارند به تعرفهى حالشان شرحى مىنگارد ؛ لازم است كه در تعرفهى اين شاهزادهى بزرگ هم اشارتى آرد و عبارتى به يادگار گذارد .
اين شاهزادهى والاتبار در ميان برادران شاهنشاه شهيد سعيد ، انار الله برهانه ، امتياز و اختصاصى وافر داشت ؛ و شاهنشاه شهيد سعيد ، انار الله برهانه ، هميشه او را بزرگ مىديد و محترم مىشمرد . حتى آنكه ، هر وقت شاهزاده ركن الدوله به حضور مىرفت ، شاهنشاه شهيد سعيد ، انار الله برهانه ، به او مىفرمودند : « ركن الدوله ! هر وقت ما ترا مىبينيم ، شاه ماضى ، پدر خود را - يعنى : محمد شاه غازى - به نظر درمىآوريم . » و اين كلام از براى شاهزاده ركن الدوله بسى باعث افتخار و مايهى اعتبار بود . و شاهزاده معظم ، در ميان اخوان عظام ، خلقتا شباهت تامى به محمد شاه غازى ، طاب ثراه ، داشت . اهل فضل و خط و انشاء و تاريخ بوده ؛ در آداب ديندارى و احترام علماء و دوستدارى اهل فضل و كمال ، فريد و طاق ؛ و در وقار و حلم و سكونت و طمأنينه و عظمت و رعب و ابهت ، يگانهى آفاقند . با آنكه به احدى دشنام ندهند و تندخويى نكنند ، با كمال سلامت نفس و ملايمت طبعى كه دارند ، طورى در انظار مهيب و با رعب و باشكوه هستند ؛ كه هريك از بزرگان و جسوران در خدمت او به ادب و احترام روند و در حضرت او سكوت ورزند . شاهزادگان بزرگ و وزراء عظيم الشأن احتشام او را حرمت آرند و احترامش را حشمت گذارند .
دستگاهش وسيع و فرزندانش ، عموما ، از اهل دانش و كمال بوده . حشمتى وافر و شوكتى متكاثر دارد . خدم و حشم و اجزاء و جيرهخواران او بيشتر از ساير شاهزادگان و اعيان ايران است . بيوتات شخص او از دار الانشاء و دار الاستيفاء و نظارت خانه و عملهى خلوت و فراشخانه و صندوقخانه و آبدارخانه و قهوهخانه و غيره ، سواى اندرونهاى متعدده و سواى منازل اميرزادگان و سواى منزل معلمين عربى و فرانسه و مشاق خط ، در
افضل التواريخ ( فارسي ) — صفحة 88
مساهمون: منصوره اتحاديه (نظام مافی) و سيروس سعدونديان
ص٨٨