از منابع ديگر دوره فتحعلى شاه تاريخ صاحبقرانى نوشته محمود ميرزا قاجار است . نگارش اين كتاب نيز بهدستور فتحعلى شاه در ربيع الاخر 1248 آغاز شده است . جلد دوم كتاب در تاريخ فتحعلى شاه و بسيار مختصر است . مؤلف در مقدمهء كتاب آورده است كه به دليل اينكه نويسندگان دربارى كتابهايشان را « با الفاظ مغلقه و پيچيده » نگاشتهاند ، شاه از مؤلف خواسته است كه كتابى با نثر ساده بنويسد و او اين كتاب را نوشته است . « 1 »
كتابهاى بسيار ديگرى نيز از دوره فتحعلى شاه وجود دارد كه نام مؤلف برخى از آنها مشخص نيست . اين آثار در فهرستهاى گوناگون معرفى شدهاند كه البته بسيارى از آنها اهميت تاريخى درخور توجهى ندارند .
در ميان منابع مهم براى مطالعه اين دوره بايد از كتاب اكسير التواريخ نگاشته على قلى ميرزا اعتضاد السلطنه نام برد . اعتضاد السلطنه يكى از پسران فتحعلى شاه بود كه اين كتاب را به دستور محمد شاه درباره وقايع تاريخ قاجاريه تا سال 1258 نگاشت . باوجود اينكه مؤلف در نيمهء دوم سلطنت فتحعلى شاه مىزيسته است ، بسيار شتابزده از ذكر وقايع گذشته است و بيشتر به شرح حال شاهزادگان و شعراى آن دوره پرداخته است .
تواريخ عصر ناصر الدين شاه ، در مقايسه با منابع ديگر قاجارى بيشتر شناخته شدهاند . به ويژه كتابهاى اعتماد السلطنه در اين ميان اهميت زيادى دارند . از آن جمله مرآة البلدان براى شناسايى مكانهاى جغرافيايى ، تاريخ منتظم ناصرى كه وقايع را به شكل سالشمار توضيح داده و مطلع الشمس در تاريخ و جغرافياى خراسان ، اين كتاب بهويژه براى شناسايى مناطق گوناگون خراسان كه رويدادهاى مندرج در اشرف التواريخ نيز در آنجا اتفاق افتاده اهميت زيادى دارد .
دو كتاب روضه الصفاى ناصرى و فهرس التواريخ از رضا قلى خان هدايت نيز باوجود اينكه زمان مؤلف تا اندازهاى از آن دوره دور است ، براى بررسى دوره فتحعلى شاه اهميت دارند .
البته فهرس التواريخ چنان كه از نام آن برمىآيد فهرستى از وقايع تاريخ است .
هامش
( 1 ) . محمود قاجار : تاريخ صاحبقرانى ، نسخه عكسى 4535 - 4534 كتابخانه مركزى دانشگاه از نسخه شماره 63 / ف كتابخانه ملى .