احساس كرده بودند . سخنان ملا محمد صالح قزوينى در باب پررافائل و ابزارهاى علمى وى از اعجاب و تحسين ايرانيان در برابر دانشهاى اروپايى و ولع و عطش ايشان براى فرا گرفتن هنر و دانش جديد اروپا حكايت مىنمايد . سلاطين صفوى درين روزگار اگر درك كافى از روزگار و توجه وافى به حال جامعه و ملت و كشور خويش داشتند به خوبى مىتوانستند با استفاده از وضع سياسى و اجتماعى كشور و علاقهء اروپا به داشتن روابط سياسى و اقتصادى و فرهنگى با ايران جمعى از استادان مبرز را در رشتههاى طبابت و فلاحت و صناعت به ايران آورند يا جماعتى از استادكاران رشتههاى صنعت را از رشتههاى مختلف دعوت نمايند تا در محيط فرهنگى كشور ما ، تحولى عظيم حاصل آيد و صنعت ما نيز از حد گليم و جاجيم و قالى فراتر رود . خاصه آن كه در آن روزگار اروپا تازه از خواب گران قرون وسطايى بيدار شده و تازه زنجيرهاى تعبد و سنت را در زمينههاى مختلف علمى از فيزيك و شيمى و پزشكى گرفته تا رياضيات و هيئت و تجارت و سياست از پاى خويش بر گرفته بودند و هنوز فاصلهء آنان با ما در عرصهء دانش و تكنيك چندان زياد نشده بود . آرى سلاطين صفوى به چنين اقدامى مىتوانستند دست بزنند . ولى چندان مست جام باده و چشم ساده بودند كه بدين كارها هرگز نيانديشيدند .
لاجرم باز كشور ما در همان ركود و رخوت علمى چند صد ساله فرو رفت و در همان دائرهء محدود سنت گرايى علمى و پاى بندى كوركورانه به عقايد سقراط و بقراط و جالينوس و بطلميوس باقى ماند تا اين كه در سالهاى نخستين قرن نوزدهم ميلادى ( سيزدهم هجرى ) ناگهان به صداى رعد آساى غرش توپ روسها ايرانيان از خواب پريدند و تازه متوجه شدند كه چه قدر از كاروان به دور افتادهاند . عباس ميرزا نايب السلطنه و وزيرش ميرزا عيسى فراهانى و بعد از آنان ميرزا تقى خان امير كبير و ديگران بسيار كوشيدند تا مگر ايرانيان را با دانش و صنعت اروپا آشنا سازند .
اما نتيجهء درخشانى نگرفتند . زيرا در اين هنگام دانش و صنعت جديد در اروپا چنان عظمت و وسعت عمقى يافته و غربيان چنان از ملل شرق فاصله گرفته بودند كه ايرانيان - مانند بسيارى از ملل شرقى - همواره مرعوب عظمت و قدرت نظامى و مجذوب مظاهر رفاهى و مغلوب ظواهر توخالى و بىاساس تمدن اروپائيان شدند و نتوانستند هم ايرانيت و اسلاميت و فرهنگ خويش را حفظ كنند هم دانش و هنر و تكنيك و صنعت اروپا را فرا گيرند و اين مصيبتى است كه هنوز ادامه دارد .
اسناد ومكاتبات سياسى ايران ( از سال 1038 تا 1105 ق ) ( فارسي ) — صفحة مقدمه 30
مساهمون: عبد الحسين نوائى
صمقدمه ٣٠