سلطان ناصر الدين شاه قاجار »
امين الملك فرخ خان وعدهء تخليهء هرات محض حفظ دوستى و خاطرخواهى دولت انگليس ، به شرط قرارنامهء شيل صاحب « 1 » عيب ندارد . براى خاطر دوستى انگليس قبول كرديم ، امّا خسارت موهوم هراتى را از ما خواستن به كدام شرط دوستى سزاوار است . اگر مقصود دولت انگليس دوام و بقاى مودّت ميان اين دو دولت باشد ، اين تكليف جريمه دادن به هراتى بقدرى در مذاق دولت و ملّت ايران تلخ و ناگوار و خطرناك است كه منافات تمام با بقاى دوستى دولتين خواهد داشت ، و دور نيست كه اولياى دولت انگليس خود نيز به معايب اين تكليف ملتفت شده تا حال به انصاف خود از آن صرافت افتاده باشند .
مطالبهء خسارت از يك دولت ، كار عمدهاى است ، هزار ملاحظه لازم دارد ؛ آن هم در صورتى كه آن ملك و آن خسارت راجع به خود آن دولت باشد كه مطالبهء خسارت مىكند . هرات و هراتى با دولت انگليس كه اين حالت را داشته است ، بجز قرارنامهء شيل صاحب كه آن هم از خود او نقص پيدا كرد چيزى در ميان نبوده و نيست و نيز چيزى در همان قرارنامه نبوده است كه هرات و انگليس را مناسبتى به يكديگر بدهد .
بارى ما از هرات گرفته « 2 » ، محض حفظ دوستى دولت انگليس چشم مىپوشيم ، و همان قرارنامهء شيل صاحب را به دست اولياى دولت انگليس و تصديق ايشان كه هنوز نشده بود معمول مىداريم و در حقيقت دليل بزرگى در راه دوستى آن دولت دادهايم .
ترضيهء مستر موره « 3 » را هم به اندازهء شأن دو دولت كه دستور العمل دارى اولياى دولت ما حاضرند . ما بقى را كه هيچ سابقه نداشت و موجب اين برودت بوده است و امرى است تازه كه تا بهحال شنيده نشده بود و علانيه منافات با خيال استحكام دوستى دولتين دارند چه اسم مىتوان گذاشت و دولت و ملت ايران حالا و مآلا چگونه متحمل مىشود .
تحريرا فى 20 شهر ربيع الثانى 1273 .
صدر فرمان به خط شاه :
امين الملك ما هرات را موافق قرارنامه كه با شيل صاحب وزيرمختار سابق آن
هامش
( 1 ) . شيل از افسران انگليسى و معلم سپاهيان ايران بود و در اوائل سلطنت ناصر الدين شاه به سفارت انگلستان در ايران منصوب شد و او يكى از توطئهگران بر ضد امير كبير بود . ( مخزن الوقايع ، ص 7 )
( 2 ) . در 7 صفر 1273 يعنى قبل از اين موافقت ، هرات به وسيلهء حسام السلطنه فتح شده بود .
( 3 ) . موره كه تلفظ صحيح مره است( C . A . Muray )( 1806 - 1895 ) از سپتامبر 1854 تا دسامبر 1855 و بار ديگر از 1857 تا ژوئن 1859 - وزيرمختار انگليس در ايران بود .