از تصادم دستجات مسلّح نظامى و ملّى چهقدر تلفات داده مىشد و دامنهء شورش مسلّح ، خدا مىداند تا كجا مىرسيد .
نظر اقبال الدوله به خطّ خود در زير نامه :
خلاصهء واقعهء مجلس و ميدان توپخانه همين است كه بدون كموزياد حضرت آقاى مستشار الدوله مرقوم داشتهاند . اگر سختى آقاى مستشار الدوله در نگاهدارى و توقّف آقايان وكلا و نمايندگان مجلس نمىشد و بدون قبول تقاضاهاى مجلس تشريف مىبردند ، خدا مىداند چه آشوب و اوضاعى در مملكت مىشد . به حمد الله شدّت سختى حضرت اجل آقاى مستشار الدوله و قدرت مرحوم اقبال الدوله . . . در رساندن تقاضاهاى مجلس به امضاى اعليحضرت محمد على شاه كار را خاتمه داد و به اصلاح انجاميد . چنين كنند بزرگان چو كرد بايد كار . غلامحسين غفارى صاحباختيار .
دنبالهء استعلام به خطّ مستشار الدوله :
غائلهء ميدان توپخانه را در دورهء اوّل مشروطه كه به دستيارى جمعى از علماى تهران به رياست مرحوم شيخ فضل الله و محرمان دربار سلطنت به قصد بهم زدن مجلس شوراى ملّى و ريشهكن نمودن اساس مشروطه تجهيز شده بود ، ضمن يادداشتهاى خود به تفصيل نوشتهام « 1 » . آنچه به اختصار در اين ورقه نگارش يافته قسمتى است كه در حضور و با اطلاع آقاى صاحباختيار جريان يافته است . لهذا مىتوانم خواهش نمايم كه ذيلا تصديقى در اين باب مرقوم فرمايند .
پس از آنكه مخالفين مشروطه سه شبانهروز در ميدان سپه كه در آن وقت « ميدان توپخانه » ناميده مىشد داد فضّاحى دادند و متدرّجا قواى ملّى در اطراف ميدان نگارستان افزوده مىگشت و معلوم شد كه ادامهء اين وضع به ضرر دربار تمام خواهد شد ، با همّت مصلحين خيرانديش ، شاه راضى شد تقاضاهاى مجلس را بپذيرند و طرفين از مهاجمه و مرافعه دست كشيده اوضاع به حال عادى برگردد . على هذا مجلس شوراى ملّى شش نفر زير را انتخاب نمود كه تقاضاها را به حضور شاه ببرند ، دستخط همايونى به قبول آنها صادر شود : حاج آقا امامجمعه خوئى - آقاى حاج سيد نصر الله تقوى - ميرزا فخر برادر صدر العلماء - آقا مسيح على نورى - شهشهانى نمايندهء خراسان - نگارنده نمايندهء آذربايجان .
هامش
( 1 ) . اسناد و خاطرات مستشار الدوله صادق خان در دو مجلّد به كوشش ايرج افشار ، تهران انتشارات فردوسى ، 62 - 1361 .