بود ، چنان كه در اين مدت هم ابدا حسن طلب و عرض حاجتى از ايشان ننمودهام ، به اميد اينكه در ظرف سى و پنج سال ، حالات و صفات و عقايدم را به درستى فهميدهاند و در اين موقع كما هو از بىگناهى بنده استحضار دارند ؛ و اگر هيچ نباشد اقلا كاغذهايى را كه به خط خودشان در يزد « 1 » به بنده نوشتهاند خاطر آورده شروحى كه در روزنامهء حبل المتين و روزنامهء فرنگ دربارهء بنده مىنويسند به نظر آورده در خاكپاى همايونى عرض خواهند كرد كه گذشته از مظلومى فلانكس و آوارگى عيال او و دربدر شدن خودش و خسارتهاى فوق العاده كه در ظرف سه سال وزارت شاهزاده عين الدوله به او وارد آمده و برچيده شدن خانمان ، افتضاح اين مسئله و بدنامى آن عالمگير شده ، و ننگ دولت است چنين آدمى را كه در خارجه آنطور معروفيّت دارد و در داخله اينطور قبول عامّه ، به چند تومان پول به موسيو نوز بفروشند و آخر هم به بهانهء پول كشتى ، گاهى به ايراد اينكه ضامن بدهد ، كانّه دزد سرگردنه بودهام . درحالىكه مدّعى هستم در ظرف چهل و سه سال خدمت ، يك تومان پول ديوان به ناحق در شكم من نيست .
الغرض ، محض اتمام حجّت به هر زبانى كه مىدانيد به مقام منيع صدارت عظمى عرض كنيد بيش از اين بنده را اذيت نكند ، زيرا ندامت كلّى خواهد داشت .
گذشته از اين ، اگرچه در سلك ظلمه هستم و دعوى اولياء اللهى نمىكنم و ليكن به حكم تجربه معلوم شده است ، اشخاصى كه با بنده بد كردهاند ، خداوند دمار از روزگار آنها برآورده است . چند فقره را در اينجا اسم مىبرم . يكى مرحوم مخبر الدوله « 2 » كه بعد از
هامش
محمد على شاه سه روز پس از كشته شدن امين السلطان به مشير الدوله تكليف تشكيل كابينه نمود و چون قرار شد كه ميرزا جواد خان سعد الدوله نيز وارد كابينه شده وزير خارجه شود ، او از همكارى با سعد الدوله سر باز زد و حاضر به قبول نخستوزيرى نشد و چند روز بعد هم ( 4 شعبان 1325 قمرى ) به ناخوشى قلبى بدرود زندگى گفت . ( شرححال رجال ايران ، ج 4 ، ص 359 ) .
( 1 ) . اشارهاى است به تبعيد او به يزد . مرحوم بامداد درين مورد مىنويسد : سعد الدوله مدتها وزيرمختار ايران در بلژيك بود تا اينكه در حدود سال 1323 ه . ق به تهران آمد . در اين هنگام صدارت با شاهزاده عبد المجيد ميرزا عين الدوله بود . چندى كه از ورود او گذشت ، وزير تجارت گرديد و خود را جزو متجدّدين قلمداد كرد و محرمانه بر ضد عين الدوله و بلژيكىهاى مستخدم گمرك و دارائى ( مخصوصا نوز رئيس كلّ گمركات ) دسيسه و انتريك مىكرد . عين الدوله مطلب را دريافت . . . او را معزول كرد و با وضع توهينآميزى كه سه فرسخ او را پياده بردند ، تحت الحفظ به يزد تبعيد نمود . ( شرححال رجال ايران ، ج 1 ، ص 291 ) .
( 2 ) . مرحوم مهدى بامداد در مورد اين اختلاف مىنويسد : ميرزا جواد خان سعد الدوله ، داماد على قلى خان مخبر الدوله وزير پست و تلگراف و از اعضاى تلگرافخانه در تهران بود . چون مردى متفرعن و تندخو بود ، بين او و زنش سر ناسازگارى آغاز شد و دختر مخبر الدوله از او طلاق گرفت و بعد مسلولا درگذشت ، و -