و جناب صدراعظم دولت عليّهء عثمانى ناچارا لابدّا دو فقرهء آن را قبول فرمودند و نوشته نزد ايلچى انگليس فرستادند . حضرات بعد از گرفتن آن ، شش فقرهء بسيار مشكلتر كه فدوى قوهء تحرير آن ندارد نوشته خدمت سفير كبير فرستادند البته به شما معلوم خواهد شد . جناب سفير كبير جواب آن را فرمودند در وقت ملاقات خود ايلچى شفاها خواهند فرمود و در روز يكشنبه عصر در حالتى كه از خيال فقرات مسئولهء انگليس ، جناب ايلچى كبير و جميع اتباع سفارت پريشانحال و شكستهبال و هركسى مرگ را به آن حالت خود ترجيح مىداد و هركس در اين باب حرفى مىزد در كمال بدحالى كه چاپار وارد و مژدهء فتح هرات را آورد . نمىدانيد به سر شما حالتى دست داد از براى حاضرين كه ما فوق آن متصوّر نمىشود و همه زبان به دعاى وجود اعليحضرت فلك رفعت سلطان دين و دولت گشودند و از شدت شعف در اطاق نمىگنجيدند . اين كيفيت فتح هرات كار كوچكى نبود مدتهاست كه جميع دول يوروپ منتظر اين خبر بودند و در اين يك ماه و نيم كه فدويان در اسلامبول مىباشيم به حدّى در روزنامههاى فرنگى خبرهاى مختلف شنيديم در اين باب كه نمىتوان عرض كرد كه تا اينكه از بخت بلند حضرت سلطان صاحب تاجوتخت اين فتح عظيم كه سالهاست با قشون و خسارتهاى بسيار ممكن نشده بود در اين مدت ، با قليل قشون و جزئى توجّهات امناى دولت روزافزون ميسّر شد و باعث فخر جميع دولتخواهان دولت ابدآيت شد و اسمى بزرگ از اين دولت در روى زمين منتشر شد و به سر مبارك شما كه بعد از اين خبر ، هريك از اضعف رعاياى اين دولت در اسلامبول به چه سربلندى و افتخار حركت مىكنند و به منزل يكديگر رفته به تبريك و تهنيت مشغول مىشوند . اميدوار هستم ان شاء اللّه همواره از تفضّلات حضرت بارى تعالى فتح و ظفر قرين ركاب نصرتانتساب مأمورين حضرت خاقان اسلاميانپناه باشد .
خلاصه فرداى آن روز جناب ايلچى كبير به منزل ايلچى انگليس رفته و تا چهار ساعت در آنجا گفتگو كردند . ايلچى كه از بداحوالترين اهل روزگار است از فرمايشات ايشان نرم شده و جواب و سؤال بطور صحيح شده بود . اما چه فايده اين تكليف حضرات چيزى نيست كه كسى بتواند قبول كند « 1 » ، اگرچه در مقابل فرمايشات جناب
هامش
( 1 ) . اين تكليفات عبارت بود از : رها كردن هرات - دادن خسارت به هراتىها - صرفنظر كردن ايران از دعاوى خود در افغانستان - عزل اعتماد الدوله و چند مطلب فرعى ديگر از قبيل واگذارى بندر عباس به امام مسقط به شش هزار تومان ساليانه كه مىپرداخته است - پرداخت طلب اتباع انگليس - تأسيس قونسولگرى انگليس در شهرهاى ايران . . .