اخراجات لازمهء شغل و منصب ، فروعات و استصوابات و صادرياتى در هر ولايت قرار داده و در مقابل آن همه بدعت و تعدّى ، مبلغى به جهت مقرّرى حكّام و مباشرين و مخارج اتفاقيّهء ولايتى و كسر و شكست ماليات و مخارج اهل دفتر و گذران مستوفيان آذربايجان قرار داده تتّمه را به مخارج پيشكارى و ملزومات شغل و منصب خود مىرساندند . نتيجهء عمل و ثمر تعدّيات خود را برأى العين مشاهده كردند .
غايت آمال مخلص اين بود كه امسال بار سنگين بدعت و خلاف ايشان از دوش فقراى اين ولايت كه مبتلاى درد قحط و غلا و پريشانى و شكستگى هستند برداشته شود ، تحصيلات نيكنامى مخلص در خدمتگزارى ديوان اعلى مبدّل به بدنامى نگردد ، عكس مأمول مخلص به عمل آمد . امروز جناب مستوفى الممالك « 1 » دستور العمل ماليات و فروعات آذربايجان را كه فرستادهاند ، مبلغ گزافى به اسم فروعات و تفاوت عمل و صادريات ، ابواب جمع نموده ، در مقابل آن ، قسط به جهت تحويلداران ديوانى معيّن كرده ، فرمان همايون صادر نموده ، محصّل فرستادهاند . نمىدانم به تصديق كدام صاحب سررشتهء معتبر اين قراردادها را دادهاند . خدا مىداند اكثر آنها نه معمول امين الدوله « 2 » سابق و نه مرسوم وزيرنظام « 3 » و سردار قلى بوده است و آنقدرها هم كه معمول كرده
هامش
( 1 ) . ميرزا يوسف مستوفى الممالك ( 1303 - 1227 ه . ق ) در تاريخ تحرير اين نامه پس از عزل ميرزا آقا خان نورى اعتماد الدوله از صدارت و بر كنار شدن ميرزا كاظم خان ( نظام الملك ) پسر ميرزا آقا خان از وزارت ماليه به شغل سابق خود كه وزارت ماليه باشد ، برگشته بوده است .
اين توضيح نيز خالى از فايده نيست : وقتى ميرزا آقا خان نورى به صدارت رسيد ، چون مىخواست در تمام كارها نمايندهاى داشته باشد ميرزا كاظم خان پسر بزرگ خود را در سال 1268 هجرى قمرى به لقب نظام الملكى ( كه بعد از خواجه نظام الملك طوسى وزير معروف و مشهور الب ارسلان و سلطان ملكشاه سلجوقى به كسى داده نشده بود ) ملقّب و در سن 22 سالگى ، او را در حقيقت وزير ماليه كرد . و وزارت لشكر را به ميرزا داود خان پسر دويّم 15 سالهء ديگر خود واگذار نمود . ميرزا يوسف مستوفى الممالك كه اوضاع را چنين داد چندى در تهران بود و بعد به آشتيان اراك قصبهء مسقط الرأس نياكان خود رفت ( به تلخيص از شرححال رجال ايران ، ج 4 ص 478 ) .
( 2 ) . به احتمال قريب به يقين مراد عبد الله خان امين الدوله پسر حاج محمّد حسين خان صدراعظم اصفهانى است . محمد حسين خان در سال 1228 ه . ق وزارت استيفاء ( دارائى ) را به پسر خود عبد الله خان كه بيگلربيگى ( حاكم ) اصفهان بود واگذار نمود و عبد الله خان از اين تاريخ وزير استيفاء يعنى مستوفى الممالك و بعد ملقّب به امين الدوله گرديد ( به تلخيص از شرححال رجال ايران ، ج 2 ، ص 278 ) .
( 3 ) . ميرزا فضل الله وزيرنظام نورى برادر بزرگ و اعيانى ميرزا آقا خان نورى است . در سال 1268 كه ميرزا آقا خان صدراعظم ناصر الدين شاه شد ، از جمله كارهاى وى يكى اين بود كه ميرزا فضل الله حاكم قم را ملقّب به وزيرنظام كرده او را به وزارت نظام آذربايجان ( رياست دارائى ارتش ) روانه كرد و بعد به سمت وزارت و پيشكارى حمزه ميرزا حشمت الدوله والى آذربايجان منصوب گرديد . در سال 1273 نيز كه اردشير -