عرضه داشت كمترين داعيان جانثار ، اطباى عبوديت شعار كه قربان خاكپاى مباركت شويم . مكرر به عرض حضور همايون رسانده عرض و جسارت كردهايم كه براى اصلاح و رفع برخى سوءمزاج مخفيّه كه به مزاج مبارك عارض شده مداوايى ضرور است . بواسطهء مشاغل مهمّه و انتظام امور عظيمه اعتنائى به عرض فدويان نفرمودند تا بعضى عوارض مضرّه به افعال طبيعه ظهور نموده . از آن جمله زياده بر چهار عام است كه آثار انقطاع نسل پديدار شده . بعلاوه هنگام تشريففرمائى جاجرود تكسّر مزاج كلى و عروض امراض ابتلايى ظاهر گرديده .
بر فدويان جانثار لازم شد كه به استدعاى تحمّل معالجه جسارتى كرده حفظ وجود فايض الجود و اصلاح مزاج مبارك را كه شرعا و طبّا لازم و واجب شده است استدعا نمائيم تا ان شاء الله صحت و سلامتى در مزاج مبارك - كه سلامت همه آفاق در سلامت اوست - حاصل آيد .
لذا از چهاردهم شهر شعبان كه امتزاج فصلين و ابتداى بهار است و بهترين اوقات سال براى اصلاح مزاج و احوال است مىبايد شروع به مداوا فرمايند تا دو ماه زياده متحمل زحمت معالجه شوند و اكراه وقوع شهر رمضان را در بين مداوا و منافات تحمل صيام را با اقدام به علاج اسقام قطع نظر فرمايند و به مضمون الضرورات تبييح المحظورات و به مفاده آيهء و إن كنتم مرضى او على سفر فعدة من ايام اخر را امتثال فرموده قضاى صيام را بر ساير ايّام سنه قرار فرمايند و ان شاء الله بعد از رفع سوءمزاج و انقضاى مداوا تدارك از مافات نمايند . « 1 » امر امر اقدس همايون است . « 2 »
هامش
صنايع و حاكم بعضى از شهرهاى ايران شد ( مخزن الوقايع ، تأليف حسين بن عبد الله سرابى ، چاپ دانشگاه تهران ، 1344 ) . از حكيم الممالك كتابى خواندنى زير عنوان « سفرنامهء سفر خراسان » در سال 1356 در سلسله انتشارات فرهنگ ايرانزمين به شماره 25 به كوشش ايرج افشار چاپ شده است . ناصر الدين شاه مطايبهاى دربارهء او سروده كه دو بيت آن ، اين است :اى حكيم الممالك سلطان * كه به شاگرديت سزد لقمان
گر تو باشى حكيم ، يك دو سه سال * كس نماند به خطّهء ايران !( همان مأخذ ، ص 271 ) .
( 1 ) . دوستعلى خان معير الممالك نوادهء دخترى ناصر الدين شاه قاجار از عصمت الدوله مىنويسد :
ناصر الدين شاه در نخستين سالهاى سلطنت روزه مىداشت ولى تا آنجا كه من ياد دارم روزهدارى را ترك گفته بود اما آداب ديگر روزهدارى را به كار مىبست . ( يادداشتهايى از زندگانى خصوصى ناصر الدين شاه قاجار :
نشر تاريخ ايران ، 15 ، 1372 ، ص 68 ) .
( 2 ) . متن و تصوير اين سند را در جلد يازدهم ناموارهء دكتر محمود افشار ، به كوشش ايرج افشار ، 1378 چاپ كردهام .