پفلغونيه « 1 » و در سواحل بحر اژه منتشا يعنى كاريه « 2 » قديم و اميرنشين آيدين و صارو خان كه توأما مطابق بود با مملكت ليدى « 3 » و قراسى يعنى ميسيه « 4 » بالاخره ولايت عثمانى كه در آغاز امر عبارت بود از ايالت كوچك فريجيهء اپيكتتوس « 5 » ( و اين اميرنشين متعلق به عثمانيها بود كه بعدها بر نه اميرنشين ديگر غلبه و استيلا يافتند ) . پشت ولايت عثمانى سرزمين مرتفع بيثيه « 6 » قرار داشت كه سرانجام عثمانيان آن را از دست روميها ( بيزانسىها ) بيرون آوردند .
در قرن هشتم آسياى صغير در مشرق متعلق به ايلخانان يعنى امراى مغولى بود كه بر ايران و بين النهرين فرمانروايى مىكردند و از آنجا حكام خود را براى حفظ نظم و آرامش به سرزمينهايى كه ايلات و عشاير كوچك تركمان بعد از هجوم مغول قرارگاه خود ساخته بودند مىفرستادند . شهر عمدهء مرز خاورى ايالت قرامان قيساريه نام داشت كه قيصريه نيز گفته مىشد ( و همان
Caesarea Mazaka
در كاپادوكيه است ) و در زمان سلجوقيان دومين شهر مهم روم محسوب مىشد و قزوينى در آثار البلاد آن را پايتخت مملكت سلجوقيان مىشمارد . در اين شهر از اماكن مقدسه مسجدى را مىتوان ذكر نمود كه به نام قهرمان دورهء امويان ابو محمد بطال ساخته شده بود . حمد اللّه مستوفى گويد « قيصريه شهرى بزرگ است قلعهء آن را سلطان علاء الدين كيقباد سلجوقى بارو از سنگ تراشيده و در پاى كوه ارجاسب افتاده است » « 7 » . در خصوص كوه ارجاسب مستوفى گويد « كوه بس عظيم است و بلند . . . و قله آن هرگز از برف كم نشود و آبهاى فراوان از آن كوه فرود مىآيد و به بلاد روم مىريزد و بر آن كليسياى بزرگ ساختهاند و دور آن كوه كس نداند كه چند فرسنگ است و قيصريه و دولو « 8 » در پايان اوست » . در قيصريه مزار معروف محمد بن حنفيه پسر حضرت على بن ابيطالب واقع شده . و در موقع مسافرت ابن بطوطه ( كه آن را به نام « قيساريه » ذكر كرده است ) پادگان عراقى از طرف امير مغولى بين النهرين آنجا را متصرف بوده است . در آغاز قرن نهم قيصريه اولين شهر بزرگ آسياى صغير بود كه سپاهيان امير تيمور آن را تسخير كردند .
ابلستان ( آرابيسوس ) « 9 » در خاور قيصريه از قلاع سرحدى زمان روميها بود كه در فتوحات امير تيمور هم نام آن ذكر شده است . مستوفى گويد « ابلستان شهرى وسط است » .
جهاننما اين شهر را مطابق تلفظ جديد « البستان » ( به معنى باغ ) نوشته . قيرشهر ( همان « ژوستى نيانوپوليس مكيسوس » ) « 10 » تقريبا در هشتاد ميلى مغرب قيصريه شهر بسيار مهمى بود كه در جنگهاى امير تيمور مكرر از آن نام برده شده است . حمد اللّه مستوفى گويد « قيرشهر شهرى
هامش
( 1 ) -Paphalagonia( 2 ) -Caria( 3 ) -Lydia( 4 ) -Mysia( 5 ) -Phrygia Epictetus( 6 ) -Bythia( 7 ) - حمد اللّه مستوفى ، نزهت القلوب ، طبع تهران ص 114
( 8 ) -Davalu( 9 ) -Arabissus( 10 ) -Justinianopolis Mokissus