اسلام در سال 1637 كشته شد « 1 » ارامنه هم او را به صورت مقدس درآورده و روى گور او مقبرهاى برپا ساختند .
ارامنهء متحد
گروه محدود ارامنهء كاتوليك يا متحد كه درحالحاضر فقط 60 خانوارند اعقاب فرقهاى بهشمار مىروند كه دويست سال قدمت دارد .
يكى از كشيشان ژزوئيت در ارزروم كشيش ارمنى را با عدهاى از مريدانش در سال 1688 ارشاد نمود و با وجود مخالفت سرسخت مذهبى ارامنه باز اين فرقه پيش - رفت نمود . سپس كشيش جوانى ارمنى به نام - مچيتار طزيقى را در ميان همكيشان خويش در جزيرهء كوچك سنلازار نزديك ليدو ( ساحل ونيز ) بدعت نهاد . اما نهضت كنونى ثمرهء تجديد حياتى است كه در اوايل اين قرن بوسيلهء ارامنهء كاتوليك هندوستان و كشيش بسيار فعالى به نام برتونى پيدا شده است و در زير حمايت و ادارهء دستگاه ژوزئيت و كشيش معروفى به نام بابا پاسكال آراكليان است كه اين روزها از گرامىترين افراد اجتماعى جلفا بهشمار مىرود . روابط اين گروه با جماعت قرين برودت و غالبا خصومتآميز است ، ولى همآهنگى ظاهرى در ميان دو دسته بهنظر مىرسد .
هيأت اعزامى كليساى انگلستان
حسادت واهى كه انكارش بىحاصل است بين هر دو دسته ارامنه و هيأت مذهبى هست كه جامعهء روحانى انگلستان به آنجا فرستاده و از آن حمايت مىنمايد . جلفا زمينهء تبليغات مجدانه با هزينهء هنگفت سالانه برگزيده شده است . اين هيأت در زير نظر دكتر بروس كه نيك معروف و مورد احترام است اداره مىشود و دربارهء او مىتوان گفت كه در زمرهء بهترين مجاهدين دينى قرن نوزدهم بهشمار مىرود .
در روزگارى ديگر عزت و مقام شامخترى نصيب وى مىگرديد و به جاى ترجمه كردن انجيل و تدريس در جلفا خدمت و كار والاترى بر عهده مىداشت .
هامش
( 1 ) - راجع به اين پيشآمد اولئاريوس و تاورنيه شرح مختلف نوشتهاند . نويسندهء اولى مىگويد كه استادلر يك ايرانى را كه دزدوار به خانهء او راه يافته بود كشته بود و تاورنيه مىنويسد كه ايرانى مقتول به ناموس استادلر دستدرازى كرده بود .