بىحال تفاوت بارزى دارند و بين آنها و هيچيك از اين اقوام وجوه اشتراك موجود نيست .
وضع طبيعى سرزمين ايشان و مذهب و كيش متمايزى كه دارند در آنها تفاوت نژادى پديد آورده است كه همواره مشهود و نمايان بوده است . از لحاظ فردى خصايص جالبتوجه متعدد دارند و از جهت جامعه فاقد موجبات قدر واقعى يا سرافرازى بشمار ميروند و فقط از يك بابت قهرمانند كه هرچند ايشان را از نظر پژوهندگان سرشت انسانى موردتوجه قرار ميدهد ، از لحاظ اخلاقيون هيچ زيبنده نيست .
بعد از اقامت طولانى در آن سرزمين انسان گمان خواهد كرد آنچه اپىمونيد - كرتى راجع به يونانيان نوشته بود ، شايد منظورش ايرانيان بوده است . ايشان مردمانى دلپسند و در برخورد و معاشرت خوشآيند هستند ، ولى روىهمرفته گمان نميرود اظهارنظر مطلوب دربارهء آنها كار آسانى باشد و درهرحال سه اختصاص در سيرت قومى آنهاست كه به عقيدهء من علىرغم آنچه بعضىها وانمود مىكنند حاكى است كه قوم و ملتى پايندهاند ، نه مانند تركها به انحطاط ملى دچار شدهاند ، و نه مثل تاتارها در معرض خطر زوال ذلتبارى گرفتار آمدهاند ، بلكه نيك آشكار است كه روزگار رستگارى و نجات را درپيش دارند . اين سه خاصيت اخلاقى يكى زندهدلى فناناپذير آنهاست ، ديگر استعداد بسيار در كار تقليد كه از اين جهت در مشرق زمين همواره شهرت داشتهاند « 1 » و همچنين با وجود شواهد متخالف كه گاهى به نظر ميرسد ، به كار انداختن صادقانهء حس آزادگى منزه و عارى از اغراض ديرين يا اقدامات تعصب - آميز آتشين . تاريخ نيك گواه است كه ايرانيان نبوغ بقا دارند و آثارى را عرضه ميدارد كه ايشان رفتهرفته حاصل كار و كوشش ديگران را جذب و از آن خويش مىكنند .
شتاب با تأنى « 2 »
ناگزيرم سخنم را با كلامى احتياطآميز خاتمه بدهم ،
هامش
( 1 ) - هرودوت مىنويسد هيچ قومى باندازهء ايرانيان زود و آسان عادات خارجى را اختيار نمىكنند و همينكه ايشان از وجود چيزى تجملى آگاه شوند بىدرنگ آن را براى خود فراهم مىسازند .
( 2 ) -Festina lenteاصطلاح لاتينى منتسب به اگوست امپراتور معروف رم است كه توصيه مىكرد :
« براى اينكه كارى را نيك انجام بدهيد ، با تأنى شتاب كنيد » . م .