ترقياتى كه تاكنون حاصل شده است
اگر آنچه را كه تا حال كردهاند رسيدگى كنيم آثار پيشرفت نمودار و مايهء اميدوارى فراهم است در فصلهاى سابق مطالبى ذكر كردم كه حاكى از وضع ايران درست قبل از پادشاهى شهريار فعلى بوده است ولى صاحبنظران وارد چه نظريات ملالانگيزى كه راجع به آينده اظهار نمىكردهاند .
صحايف اين كتاب بسيارى از آن پيشبينىهاى ناصواب را مردود نموده است .
هرگاه وضع كنونى را با نيمهء اول اين قرن كه بايد جزو دورهء سابق بشمار آيد ، قياس كنيم ، معلوم خواهد شد چه پيشرفتهائى حاصل شده است ، خصوصا از جهت حصول امنيت عمومى در اثر استقرار سلطنت همايونى و اقدام به پارهاى امور اصلاحى ، كه بنابر آن مىتوان گفت ايران در آستانهء دوران جديدى است و اميد پيشرفتى سريعتر و احراز نتايج پايدارتر موجود است . در همين چند سال تلگراف برقى و سيستم جديد پستى و تأسيس بانكهاى اروپائى و مقدمات كشيدن خط آهن و به كار افتادن سرمايههاى عمدهء خارجى براى استفاده از منابع داخلى شروع گرديده است .
ايرانيان باهوشتر از آنند كه بپندارند اين كارها حد نهائى است . در ميان زمامداران آن ، عناصر فراوانى ديده مىشوند كه از وضع فعلى كشور خويش تأسف دارند و به احتياجات اصلى او واقفاند . در حين مسافرت خود خوشوقتى ملاقات و صحبت با چندين نفر از سياستمداران ايران را داشتهام و بسيارى از ايشان علاقهء تام باقدامات اصلاحى نشان مىدادهاند و از تباهيى كه در سراسر كشور ، مانع اصلاحات بوده است آزردهخاطر بودند ، همان موانع و محظوراتى كه براى رفع آن وجود افراد قوىتر از ايشان لازم است . اعليحضرت اقدامات اصلاحى متعدد كردهاند و بدون شك بيشتر از هر شهريارى بعد از كريم خان به ايران خدمت نموده است ، اگر جرأت بيشترى مىداشتند اقدامات ديگرى هم مقدور بوده است . از جملهء گرفتاريهاى محيط شرق يكى هم اين است كه با اطمينان نمىتوان گفت كه سياست او را كه روىهمرفته معتبر و قابل ستايش است جانشين وى چگونه تلقى خواهد كرد .