در سرزمينى كه هنوز به خرافات و تعصبهاى مذهبى پابند است اين قبيل پيش - آمدها بعيد نيست ، وفور عناصر خارجى اينگونه اقدامات تعصبآميز را بيشتر خواهد كرد .
با تأسيس بانك شاهنشاهى رباخوران درآمد ظالمانهء خود را بحداقل مبدل يافتهاند ، تجار و مالكان نظارت و بازرسى دستگاه رژى را خوش نداشتهاند ، اعيان و سرشناسان حقوق و مزاياى ديرين خود را در اثر اعتراض سفرا و مقررات عهود جديد در خطر تحديد مىبينند . من گمان نمىكنم اين موجبات مزاحم اگر به صورت بدترى هم درآيد از پيشرفت كارهاى سودمندى كه شروع شده است جلوگيرى نمايد ، اما عناصر بيگانه هم بايد هشيار باشند و درصورت جنبش ناگهانى ارتجاعى غافلگير نشوند .
آثار اميدوارى
اينها موانع پيشرفت كار اصلاحات بوده است . از سوى ديگر علائم و آثارى هست كه دال بر تشويق و ترقى است كه شايد بررسى آن موجبات اميدوارى فراهم سازد . از يكطرف باآنكه سرزمين ايران به ظاهر خشك و خالى است ، ولى خاكش همان است كه بود و از لحاظ استعداد از زمينهاى بسيار ممتاز سراسر جهان است . حاصلخيزى سابق آن از بركت وجود آب بوده است و با آب ، باز آن بركت و آبادانى تجديد خواهد شد . هيچ تغيير طبيعى يا اقليمى در ايران روى نداده است كه حاصلخيزى و شادابى آن را به اين حالت بىكشت و كارى تبديل كرده باشد . اگر در تنظيم آبيارى همت و صرفهجوئى نمايند و وسايل جديد را در شخم زدن و تخمكارى معمول دارند شايد مقدار اراضى حاصلخيز آن دو برابر خواهد شد .
همچنين باآنكه درحالحاضر مرزهاى ايران بىحافظ و حفاظ است و لشكر و نفرى براى نگهبانى آن در كار نيست ، باز كوهها و كتلهاى آن عالىترين عوامل طبيعى دفاعى است و چنين مينمايد كه خداوند اين آثار و وسائل را براى حفظ و حمايت ايران به او ارزانى داشته است . بعلاوه باآنكه فكر و روح مردم ايران در حال ركود و انجماد است و شايد غنودن در اين وضع و حالت را خوش دارند و آفت بىحسى و فقدان -