بساختن خانهء گلى اكتفا مىكنند ، به همين روال دولت ايران هم سركردن با سبك و وسايل كهنهء شرقى را بر كسب مآثر اقتصادى و فرهنگ اروپائى ترجيح مىنهد .
رسم دستاندازى بر بيتالمال در نزد همه مأموران رسمى بسيار متداول و گرامى است . از حضرت والى تا پائينترين نفر همه بجان و دل دنبال مداخلاند .
ايران از ضعف و ناتوانى خويش آگاه است و صادقانه ترجيح مىدهد كه در همين حال باقى بماند و قطعا مثل ژاپون تشنهء زندگانى نوين نيست و هنگامى كه قباى فلزى تمدن را بر تن مىپوشد گوئى شكنجهاش مىدهند ، درست مانند زمانهء تفتيش عقايد و ايمان در اسپانيا وقتى كه افراد اولين بار با آلات زجر و شكنجه روبرو مىشدهاند .
اينجانب نيك باور دارم كه نجات او بدون پيشآمد طغيان تعصبآميز امكان پذير نيست و اگر در اين كار زياده شتاب شود ممكن است انجام منظور را دچار تعويق گرداند ، همانطورىكه در ژاپون جديد عدهاى پيدا شدهاند كه از دستهء سالخوردگان نيستند ، بلكه جواناناند كه از نفوذ تمدن غرب بكشور خود نفرت دارند و حس رفتار حرمانآميز وطندوستى ايشان گاهى به اقدامات عنيف و تعديات ناشى از يأس منجر مىشود .
به عقيدهء من در ايران نيز بعيد نيست كه در صورت قيام همگانى ، گروههاى مختلف وابسته به طبقهء روحانى اظهار وجود كنند و مآلا جان و مال اروپائيان چندى در خطر بيفتد . هماكنون حس عدم رضايت بمناسبت سياست اعطاى امتيازات كه اعليحضرت اتخاذ نموده است ، مشهود مىباشد و فتنهء اخير عليه شركت تنباكو به همين دليل بوده كه شايد دولتى قوىتر با آسانى مىتوانسته است از وقوع آن جلوگيرى كند .
روحانيون علنا عليه اروپائيان تبليغات مىكنند و در كوچه و خيابان به آنها ناسزا مىگويند و نامههاى بىامضا در تحريك مردم بشورش پخش مىشود و حتى گفتهاند محض مزيد احتياط ، نفرات گارد دربارى را دو برابر كردهاند . اين شايعات شايد اغراقآميز باشد و در صورت صحت توأم با اغراض شخصى است و بههرحال
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 748
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٧٤٨