دامنههاى پرشيار ، همهء آبهاى كوهستان را جذب و از رسيدن آن به جلگه جلوگيرى مىكند . در گوشهوكنار همهجا آثار ويرانى و اهمال نمودار است . مسافر اتفاقى در پيرامون خود فقط شهرها و دهات متروك و بازارهاى خالى و ديوارهاى كهنه و پوسيده و برجهاى فروريخته و باغهاى بىدرخت و گياه و كاروانسراهاى خراب و پلهاى شكسته خواهد ديد و در حيرت خواهد افتاد كه شايد نعمت حركت و بركت از مردم و خود آن سرزمين رخت بربسته است و آثار انقراض و زوال از در و ديوار آشكار .
ايرانيان كه بهحد وفور نسبت به ميراث تاريخى خود غرور مىورزند و شبههاى هم ندارند كه ايران برترين سرزمين دنياست از فضيلت وطنپرستى بوجه تأثرآورى بيگانه شدهاند و شايد فقط وطندوستى منفى بىاثرى دارند و همواره نيز در اظهارات وطنخواهى و ستايش افتخارات كشور خويش آمادهاند ، ولى يكى از ميان صد تن ايشان نيست كه در راه استقلال وطن شمشير از نيام برآورد . در موقع ابراز روح ملى و يا جهد و تلاش چنين مىنمايد كه ايشان از دست و پا افتادهاند و سستى و ركود از نوك پا تا فرق سر آنها را فراگرفته است . درهرحال با اندكى هنر سياستمدارى و نمايش زور و همت ممكن بود از عهدهء سركوبى تركمنهاى ناحيهء ماوراء بحر خزر برآيند و آن حدود را برايگان تسليم دشمن نكنند . اگر دولتى داشتند كه بيشتر علاقه و مراقبت مىنمود و طرز كارش سخت تباه نبود مىتوانستند از افراد كرد و لر ممتازترين مدافعان وطن را در جهان فراهم سازند . در وضع فعلى اين ايلات نظر خوشى نسبت به حكومت مركزى ندارند و گمان هم نميرود كه در هنگام خطر سر بدهند . در زندگانى عمومى و حتى خصوصى فقدان رمق و ابتكار به صورت حيرتآورى درآمده است و مثل اين است كه نفر ايرانى حاضر است از آب حوض كثيف دسترس خود بنوشد و ناخوش شود ، اما تا چشمهء آب زلال كه فقط در دويست قدمى اوست نرود و به همين نسبت دشوار است كه دولت ايران را به اقدامات جدى اصلاح و آبادانى ترغيب و وادار نمود . اشراف ايرانى باوجود سنگ مرمر فراوانى كه در دسترس خود دارند باز فقط
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 747
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٧٤٧