قبل از هرچيز بايد گفت كه تلگراف ، ايران را با اروپا ارتباط داد و در نتيجه اين كشور را عضوى از جامعهء جهانى ساخت . اروپا هم رفتهرفته به شناسائى اين سرزمين پرداخت كه تا آن موقع اطلاعات محدودى راجع به اين مملكت دورافتاده داشت و فقط مىدانست كه اعقاب كوروش و داريوش در آنجا زيست مىكنند .
از سوى ديگر ايران هم با تأسيسات و عادات و ميزان كار و عمل اروپائى آشنائى يافت و بدون آنكه عقيدهء راسخ خود را دربارهء عظمت ديرين از دست بدهد به لطف و شكوه آثار نوظهور دل داد و از نيروى نمونه اكتشافى جديد راه بهره و تعالى جست و آثار صورى آن را با تقليد بسيار آسان كسب نمود ، ولى اگر بركات تلگراف نبود ديرزمانى باز در حالتى خوابآلود و قرين ركود غنوده بود و در عالم خلسهء خويش همواره خوش مىبود و پوشيده نيست كه از همين وضع و حال بود كه چهبسا بساط شاهى و دستگاه خانخانى ناگهان برباد شد و در موقع بيدارى ، ناگهان زنگ خطر را از جانب شمال شنيدند و اروپا هم فقط شاهد مراسم تشييع شد .
هرگونه آثار تمدن يا اصلاح يا تجديدقوا كه در ربع اخير قرن حاضر در ايران پديد آمده و در اين صحايف از آن ياد شده است از بركات تأثير و نفوذ تلگراف بوده است و اگر نبود بهنظر من سفر همايونى به اروپا اتفاق نمىافتاد و يا وى از اين اطلاع خرسندى خاطر حاصل نمىنمود كه پادشاهان و سران اروپا به سلامت او جام برداشتند و مردم پاريس و لندن هورا كشيدند . درواقع از سال 1864 ، ايران در صحنهء بين المللى اظهار وجود كرده است .
ثانيا - اين نتيجه بهيچوجه كماهميتتر و يا درخور ملاحظهء كمترى از تأثير نخستين نبوده است كه پيدايش تلگراف برقى در تهران كه با آن خطوط فرعى نيز در سراسر كشور داير شده است حتى بيشتر از سرشت و صفات شخصى شهريار كنونى و يا دگرگونى وضع زمانه در استقراز نفوذ و اقتدار ناصر الدين كه از زمان نادر شاه به اين طرف برجستهترين شهريار ايران بشمار ميرود تأثير كلان داشته است .
ايران وقضيهء ايران ( فارسي ) — صفحة 732
مساهمون: جورج ناتانيل كرزن
ص٧٣٢