انگلستان توجه مىشود و سيروسفر سرمايهداران و تجار ما در سواحل جنوبى آن سرزمين شواهدى از علاقهء جديد و يا درواقع تجديد علاقه نسبت به ترقى و آبادانى آن مملكت و عنايت به اين معنى است كه هستى هر دو كشور ما نيك به هم پيوسته است . هيچكارى نارواتر از اين نيست كه علاقهء انگلستان را بجاى تفكر دربارهء اين سرزمين و اهالى جالبتوجه آن از نظر انزوا و كنارهجوئى ( كه يك مغالطهء بىخردانه متعلق به مكتب فكرى جامد است ) بنگريم .
نفع تجارتى
اميدوارم بنابر اطلاعات و استدلالى كه در دو مجلد اين كتاب مندرج است اهميت ايران از لحاظ انگلستان باندازهء كافى روشن شده باشد .
ارقام و محاسبههائى كه در باب تجارت و بخصوص تجارت ايران و انگلستان ذكر كردهام و تجزيه و تحليل منابع طبيعى ايران و نوع و امكان نقشههاى ناتمامى كه براى اصلاح و بهبود وضع داخلى آنجا هست و زمينهء مساعدى كه براى سرمايه - گذارى فراهم آمده است همه از نظر عملى و فكر و غريزهء تجارتپيشگى افراد انگليسى جالبتوجه و مطلوب است .
با رقابتهاى شديد تجارتى كه طوفانوار اين روزها در سراسر جهان ديده مىشود ، از دست دادن هر بازار ، شكستى غيرقابل جبران و پيدا كردن بازار جديد افزايش تازهاى بر نيروى ملى است . بىاعتنائى در كار ايران يعنى از دست دادن تجارتى كه هماكنون مايهء ارتزاق هزاران نفر از هموطنان ما و افراد هندى است و توجه دوستانه در كار ايران نتيجهاش تهيهء كار بيشتر براى كشتىها و كارگران و دستگاههاى بافندگى انگلستان است .
از لحاظ امپراتورى
اما مايهء تأسفم خواهد شد كه نمايش اهميت ايران را فقط به جنبههاى تجارتى آن محدود كرده باشم . اگر موقع طبيعى اين كشور كه با افغانستان صدها ميل مرز مشترك دارد و تا سرحد غربى امپراتورى هند امتداد مىيابد براى اثبات اهميت سرشار سياسى آن در نظر مردم انگلستان كافى ننمايد لااقل با شرحى كه دربارهء سياست روسيه و تاكتيكهاى آن دولت در ايران بيان كردهام اين اهميت عظيم مشهود افتاده است .