ايرانيان كه مردمى نيك ممتازند و در سرزمينى كه از روزگاران بسيار دراز فرمانروا بوده و زبان و دين و عادات و شخصيت مخصوص به خود داشتهاند ، دليلى ندارد استقلال خويش را از دست بدهند و به فرمان دولتى بيگانه گردن نهند .
راست است كه حكومت ايران به جهات بسيارى ناپسند است ، ولى هيچ محرز نيست كه از اين بابت وضع روسها به صورت بىحدوقياسى از حكومت آنها برتر و قادر باشد كه با موجبات قدر و احترام اين قومى كه تاريخ قديم و قرين سرافرازى دارند و واجد مبانى اصلى زندگى ملىاند ( هرچند كه فكر دفاع از مبانى مليت مفقود باشد ) برابرى نمايد . تفوق نفوذ او در حدود شمالى ايران و نواحى مجاور آن حق و امتيازى است كه روسيه طبعا داراست و هيچ آدم باانصافى درصدد انكار آن نخواهد افتاد ، ولى نفوذ با تصاحب فرق دارد و درحالىكه شق اولى معقول است دومى هم سبب لطمه و آسيب است و هم نابخشودنى است .
نقشههائى راجع به خليجفارس
نظرياتى كه اظهار كردهام راجع به نقشههاى روسيه دربارهء خليجفارس دوچندان وارد است . در اين مورد هر انگليسى نهفقط از لحاظ مصالح ايران اعتراض خواهد كرد ، بلكه هر حكومتى در انگلستان مكلف خواهد بود كه از لحاظ منافع انگليس نيز اعتراض كند و هيچگونه دليل و برهان حتى قوىترين فرد سفسطهپرداز قادر نيست كه چنين پيشآمدى را موجه نمايد .
صيانت هند كه عاليترين وظيفهء بريتانياست و صلح انگليسى كه اكنون در درياهاى جنوبى بواسطهء نظارت قرين اعتدال او حكمفرماست و فداكارىهائى كه انگلستان براى احراز اين مقصود تحمل نموده است و فقدان هرگونه منافع روس در امتداد هزاران ميل سواحل خليج و قابليت كامل ايران به حفظ مصالح خود در اين حدود دلايل مستحكمى عليه چنين قصد و خيال تعرض است كه فقط علىرغم اخلاق و وجدان بينالمللى و بر خلاف عقيدهء متمدنين و بروز ترديدناپذير جنگ با كشورها كه از يك قطب تا قطب ديگر را دربر خواهد گرفت چنين غرض و خيالى امكان وقوع دارد .