چه پيشرفت و تسريعى نصيب مىشده است ، اگر روسيه نفوذ قاطع و مساعى خويش را در اين خصوص به كار مىبرده است و - اين يكى خود اتهامى بس عظيم است - بايد گفت كه هيچ طرح و كارى در جهت تقويت ايران و بسط بيطرفانهء ثروت آن به ميان نيامده است كه از طرف حكومت تزار با مخالفت و مقاومت بسيار مواجه نشده باشد .
اين موضوع شايانتوجه است كه اولين امتياز كمپانى رويتر بسال 1872 از آن جهت محكوم به فنا شد كه روسها در حين سفر همايونى به اروپا كه سال بعد اتفاق افتاد از اين بابت به او در سنپطرزبورگ ترشروئى نمودند .
وقتى كه دستهاى از مأموران اتريشى براى ترتيب دادن سرويس پستى ايران در سال 1874 وارد شدند روسيه همهقسم موانع در كار ايشان پيش آورد و هنگامى كه با وجود مخالفت آنها سيستم فعلى پستى در ايران برقرار شد باز روسيه بسيار كوشيد كه از عضويت ايران در قرارداد بينالمللى پستى جلوگيرى كند . كشتىرانى در كارون كه شاه چندبار امتياز آن را اعطا كرده است در اثر تاكتيكهاى مزاحم وزير مختار روس در تهران به تأخير افتاد و همين كه سرانجام فرمان اين امتياز صادر گشت در روسيه فرياد انزجار برآمد و طريقهء فرانسوى پاداش - جوئى را پيش آوردند و آنقدر جاروجنجال دوام يافت تا امتيازات كلانترى « 1 » براى رفع آزردگى روس اعطا گرديد و قدر مسلم اين است كه مصالح و يا منافع واقعى ايران حتى ذرهاى در محاسبههاى خودخواهانهء ايشان منظور نمىگرديده است .
در مورد تأسيس بانك شاهنشاهى ايران در سال 1889 هيچگونه معاضدتى از ناحيهء آنها به عمل نيامد ! بلكه برعكس پيوسته كارشكنى آن دولت مشهود بود . داستان طرحهاى پىدرپى و متعدد خط آهن كه وزير مختار روسيه
هامش
( 1 ) - مواد اين قرارداد محرمانه كه در بهار 1889 انعقاد يافته است هيچوقت فاش نشده است ، ولى گفتهاند كه شامل امتيازات ذيل بوده تا قدر و مقام جريحهدار روسيه را التيامى باشد :
الف - آزادى كشتىرانى در مرداب انزلى و رودخانههائى كه به درياى خزر مىريزد ( فقط سفيدرود قابل كشتىرانى است ) . ب - ساختمان لنگرگاه و انبارها . ج - ساختن جاده از پيربازار به تهران . د - ساختمان جادهء عشقآباد به قوچان . ه - منع پنج سالهء ساختمان راهآهن .
( دو مادهء اخير درهرحال عملى و انجام شده است ) .