وقتى كه بنا باشد رازى فاش شود ، بايد آن را به جرايد روسيه احاله كرد كه مىتوانند با بهترين وجهى از عهدهء اين كار برآيند « در اينجا ما مراتب زير را صريحا توصيه مىكنيم : 1 - اختيار يا حق نظارت انحصارى در خراسان . 2 - اختصاص دادن خاك آن براى بهرهبردارى خودمان . 3 - استفاده از اين پايگاه نظامى برعليه امپراتورى هندوستان » .
نووورميا مىتوانسته است اين نكته را هم اضافه كند كه هر سربازى نيك ميداند كه به چه دليل روسيه با چشمان آزمند نگران آيندهء خراسان است ، چون خط آهن ماوراء بحر خزر كه از لحاظ نظامى به نفسه ارزشى ندارد با 300 ميل جناح كوهستانى از ناحيهء اين ايالت مرزى ايران مورد تهديد مىباشد و معلوم است كه اگر ارتفاعات مقابل در دست دشمن باشد اين خط آهن در چندين نقطه در معرض خطر خواهد بود . در اينكه روسيه راهآهن مزبور را با وجود همهء اين خطرات ساخته است ، حاكى از اين است كه از جانب خراسان ايران احساس مصونيت مىكند و هيچگونه اعتنا و نگرانى به اقدام خصومتآميز از ناحيهء ايران ندارد .
ايران هم از اين طرز خيال همسايهء شمالى غافل نيست ، بلكه نيك متوجه آن است ، ولى ناگزير راه چشمپوشى اختيار كرده است ، زيرا كه اين از رازهاى آشكار ديپلماسى نيست كه در سال 1883 يا همان اوان در يكى از دفعاتى كه روسيه رويهء تهديد و فشار پيش گرفته بود و ايران در تنگناى گرفتارى قرار داشت قراردادى محرمانه ( كه متن آن هنوز فاش نشده است « * » ) بين ايران و روسيه به امضاء رسيد كه برطبق آن و تحت شرايطى به نيروى روس اجازهء ورود به خراسان داده شده بود « 1 » .
هامش
( * ) - متن اين قرارداد در جلد سوم مجموعهء معاهدات ايران تأليف مترجم اين كتاب نخستينبار طبع و انتشار يافته است .
( 1 ) - آقاى بنيامين كه در آنوقت وزير مختار امريكا در تهران بود در كتاب خود « ايران و ايرانيان » مىنويسد كه « در همان موقع ( 1883 ) روسيه شاه را تحريك كرده بود كه عهدنامهاى تهاجمى و دفاعى با او امضاء كند و ايران موافقت كرده بود كه در صورت پيشآمد جنگ با روسيه برضد انگلستان همكارى كند . وقتى اين موضوع برملا شد ، انگلستان بىدرنگ اعلام داشت وجود چنين قراردادى از محالات است و روسيه وانمود كرد كه هنوز موقع فاش كردن مقاصد او فرانرسيده است ، ولى من اطمينان كامل دارم كه چنين معاهدهاى مطرح شده بود ، اما جاى نهايت ترديد است كه به امضاء رسيده باشد » آقاى بنيامين بىجهت شك فرمودهاند : چون قراردادها امضا شده بوده است .