را در شرح خود درج كرده باشد . اين جانب شكى ندارم كه اقدامات ضرورى در صورت پيشآمد جنگ يا اختلال امور و يا حسن تصادف مطلوب همه مورد مذاكره و تصويب قرار گرفته است .
دولت تزارى به ايالت ممتاز آذربايجان چشم طمع دوخته است ، براى اينكه 000 ر 40 ميل مربع اراضى مستعد و حاصلخيز و روستائيان سختكوش و ستبر آن و استعداد نظامى جمعيت اين ايالت و كرسى عمدهء تجارتى آن تبريز كه چون صدها ميل با ناحيهء ماوراء قفقاز مرز مشترك دارد و از تفليس مركز نظامى آن چندان دور نيست با نهايت آسانى در معرض تصرف و بدون اشكال قابل الحاق است .
ناحيهء ديگر مجاور ولايت ساحلى گيلان است و حاكمنشين آن شهر رشت بندر عمدهء تجارتى بشمار ميرود و مشحون از منابع دستنخوردهء ثروت مانند :
چوب ، برنج ، نىشكر ، پنبه و ابريشم مىباشد . ولايت ديگرى كه به جهات مذكور مشابه ، ولى از بابت منابع طبيعى خواه نباتى يا معدنى غنىتر است سرزمين همجوار مازندران است كه گفتهاند بهترين افراد پيشهور را در ايران دارد و سرشار از ذخاير بكر زيرزمينى است .
بنابر دلايلى كه قبلا ياد شده است و ناشى از خصايص طبيعى آنجاست كه اقليمى مالاريائى و غيرقابل رسوخ است اگر وسايل دفاعى كافى فراهم باشد مىتوان آن را از خطر تجاوز مصون داشت . اشكال نگاهدارى اين ولايات و نيز دشوارى تصرف آن حدود را سابقا با دليل و برهان بيان كردهام شايد روسها با دستاندازى بر مناطق ساحلى درياى خزر خبط بزرگى مرتكب خواهند شد . اين نظريهام خواه صحيح و صواب باشد ، يا ناصحيح و ناصواب ترديدى ندارم كه چيرگى بر اين ولايات از اقدامات عمدهاى است كه دستگاههاى ادارى ساحل رودخانهء نوا « 1 » طرحريزى كردهاند . در صورت تصاحب اين حدود ، روسها استراباد را هم در اختيار خواهند داشت و دستآويزى براى دستاندازى بر خراسان فراهم
هامش
( 1 ) -Nevaرودخانهء عظيمى است كه به درياى بالتيك مىريزد و شهر لنينگراد در كنار آن واقع شده است . منظور نويسنده ستاد نيروهاى تزارى است . م .