ليره ، لنگه 821 ليره ، بندرعباس 505 ر 7 ليره جمع كل 818 ر 997 ليره يعنى تقريبا سه برابر ارقام ادارهء تجارت . از طرف ديگر در صادرات ايران به انگلستان تفاوت رقم كمترى ديده مىشود و در گزارش كنسولى مزبور بشرح ذيل مندرج مىباشد :
از طرابوزان 100 ر 36 ليره ، بوشهر 990 ر 83 ليره ، لنگه 915 ر 9 ليره ، بندرعباس 137 ليره جمع كل 142 ر 120 ليره . در هر دو مورد مزبور بايد بخاطر داشت كه جمع كل را كه ذكر كردهام و راجع به چهار بندر است كه دروازههاى عمدهء ورود كالا به ايران مىباشد ، اگر ارقام ديگر هم مثلا راجع به جادهء بغداد فراهم آيد حاصل كار بيشتر سزاوار توجه و بىاعتبارى آمار ادارهء تجارت ( انگلستان . م ) آشكارتر خواهد شد .
مقدار تجارت ايران و هند و انگليس
من به سهم خود تصور مىكنم كه بهترين محاسبه آن است كه تجارت ايران را با انگلستان و هندوستان توأم محسوب كنيم ، محصولات صنعتى هند پرداخته و حاصل كار اتباع انگلستان است كه بوسيلهء كشتىهاى انگلستان حمل مىشود . در اينجا از لحاظ روشن نمودن جريان كار آمارى را كه در بنادر هندوستان تنظيم يافته است و در گزارش سالانهء تجارت هند انگليس مندرج مىباشد ذكر مىكنم و آن مربوط بسال 1889 است :
واردات ايران از هندوستان
1 - محصولات و مصنوعات خود هند 020 ، 971 ، 4 روپيه
2 - مصنوعات انگلستان ، مستعمرات و خارجى 030 ، 256 ، 12 روپيه
جمع 050 ، 227 ، 17 روپيه
صادرات از ايران به هندوستان
كالا - 160 ، 039 ، 8 روپيه كشمش و مسكوك 580 ، 309 ، 1 روپيه مجموع تجارت ايران و هند با كالا فقط 210 ، 266 ، 25 روپيه يا 327 ، 842 ، 1 ليره كه با شمول مسكوكات 680 ، 624 ، 27 روپيه يا 299 ، 014 ، 2 ليره كه هرگاه اين مقدار بر مجموع تجارت ايران و انگلستان از طريق طرابوزان