كشتىهاى روسى قادرند كه بار خود را در 160 ميلى تهران كه پايتخت سياسى و مركز عمدهء جمعيت است خالى كنند و بهيچوجه كتلهاى اشكآور بين سواحل جنوبى و مركز ، ميان روسيه و بازار فروش شمالى نيست ، وانگهى بايد در نظر داشت كه چه تفاوت كلانى بين مسافت از منچستر تا تهران با تهران و مسكو هست .
نفوذ انگليس در جنوب
خوشبختانه اين برترى وضع روسيه كه شرح آن را به تفصيل گفتهام نه بدون رقيب است و نه انحصارى است و در سراسر مركز و جنوب ايران نفوذ انگلستان را در برابر دارد كه بواسطهء دورى روسيه از اقيانوس هند آن دولت هيچگاه نتوانسته است رقابتى بنمايد و در حال حاضر همچنان استوار و پابرجاست كه قابل رخنه و تجاوز نيست . اين تفوق كه بموقع پيشبينى و با نقش مؤثر انگلستان در تأمين صلح و امنيت خليجفارس از آغاز اين قرن مستقر شده است و هنوز هم در حال توسعه و ترقى است به زمان ما خيلى نزديكتر از زمانهاى است كه تجارت روس در شمال رو به پيشرفت نهاده است و تحقق آن در بيست سال اخير تدبير و مىتوان گفت كه با حفر كانال سوئز آغاز شده است .
در سال 1876 ظرفيت محمولات كشتى از انگلستان به خليجفارس فقط 200 ، 1 تن بود . در 1881 بالغ بر 000 ، 115 تن شد كه از آن مقدار 000 ، 113 تن كالاى انگليسى از بندر بوشهر ترخيص گرديده است . در 1870 فقط ماهى يك بار كشتى از بمبئى به خليجفارس مىرفته و حداكثر سه يا چهار كشتى هم از انگلستان وارد مىشده است . فعلا سرويس هفتگى يا دوهفتگى بسيار منظم است كه شرحش را در باب خليجفارس ذكر نمودم . اين پيشرفت حيرتآور را به چهار دليل نسبت دادهاند : كاهش مسافت بواسطهء گشايش كانال سوئز . افزايش فعلى امنوامان در خود ايران و آشنائى به احتياجات بيشتر ، بواسطهء سياست انحصارطلب دولت روسيه كه راههاى شمالى را به روى همهء كشورها بسته است و اين سبب شده است كه انگلستان در بسط و ترقى راههاى جنوبى توجه بيشترى بنمايد .
بالاتر از همه جهات مزبور ترقى و اصلاح نيروى بخار و ارزان شدن كرايهء حمل بار « 1 »
هامش
( 1 ) - در سال 1870 كرايهء آهن از لندن تا بوشهر 6 / 69 شلينگ هر تن بود . در 1883 به 30 شلينگ رسيد و حالا كمتر است .